Świadomość praw wynikających z Konwencji o prawach osób z niepełnosprawnościami w Polsce – to tytuł raportu z ogólnopolskich badań przeprowadzonych przez Biuro Rzecznika Praw Obywatelskich we współpracy z firmą badawczą Opinia24 w 2025 roku. Liczący ponad 100 stron raport został wydany w tym roku. Niestety, wnioski jakie z niego płyną, nie napawają optymizmem.
Kilka słów o Konwencji
Na początek warto przypomnieć, że Konwencja o prawach osób z niepełnosprawnościami (KPON), została przyjęta przez Zgromadzenie Ogólne Organizacji Narodów Zjednoczonych 13 grudnia w 2006 roku. Przepisy w niej zawarte zakazują dyskryminowania OzN, nakazują tworzenie warunków do korzystania przez nie z praw na zasadzie równości z innymi osobami oraz wprowadzenia rozwiązań adresowanych specjalnie dla OzN odpowiednio do rodzaju zagadnienia. Przyjęta w Konwencji perspektywa praw człowieka traktuje te osoby jako pełnoprawnych obywateli i równoprawnych uczestników życia społecznego, politycznego i gospodarczego.
Polska ratyfikowała Konwencję 6 września 2012 roku, a 25 października tegoż roku dokument ten wszedł w życie. Tym samym OzN w naszym kraju zagwarantowano, przynajmniej teoretycznie, pełne i równe korzystanie z praw człowieka oraz podstawowych wolności.
Monitowaniem Konwencji zajmuje się Komitet Praw Osób Niepełnosprawnych ONZ, który składa się z niezależnych ekspertów. Ratyfikując Konwencję, nasz kraj zobowiązał się do przedstawiania temuż Komitetowi okresowego, szczegółowego sprawozdania dotyczącego środków podjętych w celu realizacji wynikających z niej zobowiązań oraz postępów w tym zakresie. W październiku 2018 roku, a więc sześć lat po ratyfikowaniu Konwencji, Komitet ONZ, skontrolował sytuację w zakresie jej przestrzegania przez Polskę oraz przedstawił swoje rekomendacje i zalecenia dotyczące realizacji poszczególnych jej artykułów. W protokole pokontrolnym, w odniesieniu na przykład do art. 1-4, zwrócono m.in. uwagę na brak wspólnej dla całego państwa strategii dotyczącej stosowania praw Konwencji, traktowania OzN najczęściej jako klienta pomocy społecznej a nie obywatela ze swoimi prawami, mnogość systemów orzekania o niepełnosprawności, brak znajomości przepisów Konwencji, zdarzający się nawet wśród urzędników i specjalistów, oraz niekorzystanie w pracach rządu ze współpracy ze środowiskiem OzN najlepiej znającym swoje potrzeby. Zwrócono też m.in. uwagę na brak działań na rzecz zwiększania świadomości praw OzN wynikających z Konwencji.
W kolejnym sprawozdaniu, które ma zostać złożone do 25 września 2026 roku powinna znaleźć się informacja dotycząca zaleceń zapisanych w uwagach końcowych do poprzedniego protokołu. W tym kontekście jednym z kluczowych zagadnień wydaje się również zbadanie poziomu świadomości praw wynikających z Konwencji o prawach osób z niepełnosprawnościami – pisze we Wprowadzeniu do Raportu prof. Marcin Wiącek, rzecznik praw obywatelskich. – Art. 8 Konwencji ustanawia obowiązek państw-stron w zakresie podnoszenia świadomości społecznej (awareness-raising) dotyczącej sytuacji osób z niepełnosprawnościami oraz przeciwdziałania stereotypom, uprzedzeniom i szkodliwym praktykom. Przepis ten ma wpływ na sposób interpretacji pozostałych praw wyrażonych w Konwencji, a jego realizacja warunkuje skuteczność ich realizacji, w szczególności w obszarach takich jak edukacja, zatrudnienie czy uczestnictwo w życiu publicznym.
Badania, ich wyniki i wnioski
Jak piszą autorzy Raportu: Celem badania było sprawdzenie, jak społeczeństwo i osoby z niepełnosprawnościami rozumieją Konwencję i pojęcie niezależnego życia, jaki jest poziom wiedzy na temat Konwencji oraz czy postawy społeczne sprzyjają realizacji jej założeń. Badanie powstało w odpowiedzi na rozbieżność między standardami zawartymi Konwencji, a dość ograniczoną praktyką ich wdrażania w Polsce.
W badaniu, o charakterze ogólnospołecznym – pierwszym takim przeprowadzonym w Polsce – uczestniczyło 1000 dorosłych Polaków w wielu 18-60+ oraz 500 OzN z różnymi rodzajami niepełnosprawności. Dopełnieniem badań ilościowych był moduł jakościowy, w którym przeprowadzano wywiady z wybranymi respondentami. Koncentrowano się na ważnych z punktu widzenia środowiska kwestiach takich jak: ogólna znajomość i rozumienie Konwencji, ocena jej wpływu na życie OzN, dyskryminacja i nierówne traktowanie, autonomia, podmiotowość i niezależne życie, zdrowie i rehabilitacja, system świadczeń, orzecznictwo i warunki życia, dostępność i mobilność, udział w życiu politycznym, publicznym oraz w kulturze, informacji o prawach i roli instytucji.
Przedstawiona w raporcie synteza wyników badań nie brzmi optymistycznie. Przede wszystkim mimo, że – jak wspomniano – Konwencja została ratyfikowana u nas niemal od 14 lat temu, to ponad połowa dorosłych Polaków i tyleż samo OzN o niej nie słyszało. Obraz jej wdrażania jawi się respondentom – tym, którzy się z nią zetknęli a jest wśród OzN 36 proc. i zaledwie 30 proc. dorosłych Polaków – jako częściowy, niespójny i zróżnicowany terytorialnie. Pozytywne zmiany, na które wskazują obie badane grupy, to likwidacja barier i lepsza dostępność transportu publicznego, wzrost widoczności OzN w przestrzeni publicznej i języku debaty. Jednak w najważniejszych dla OzN obszarach, czyli ochronie zdrowia, rehabilitacji, świadczeniach oraz usługach wspierających w miejscu zamieszkania, prawa OzN nie zawsze są uwzględniane. To samo dotyczy edukacji i zatrudniania.
Jeśli chodzi o samą Konwencję, to pierwszy raz usłyszało o niej wiele osób, które mają do czynienia z systemem wsparcia – potwierdziły to wywiady jakościowe. Jednak jest ona postrzegana nie jako konkretne prawa odnoszące się do różnych dziedzin życia a – jak to określono w raporcie – ogólna obietnica. Przy czym prawa rozumiane są przede wszystkim jako przysługujące OzN świadczenia i ulgi.
Ciekawie rozkłada się podział opinii na temat obecnej jakości życia OzN w Polsce. O tym, że uległa ona poprawie wyraża 41 proc. badanych reprezentujących ogół społeczeństwa i 43 proc. OzN. Najczęściej wymieniano tu dwa powody: wzrost wysokości niektórych świadczeń i wspomniana już likwidacja barier architektonicznych. Część jednak respondentów jest zdania, że sytuacja OzN pogorszyła się – jako przyczyny wymieniając m.in. niskie świadczenia, wzrost cen, problemy ze znalezieniem pracy i gorszy dostęp do usług medycznych. Wskazano też, że choć system gwarantuje pewne prawa, choćby obsługę poza kolejnością, to w praktyce nie są one respektowane.
W wywiadach przeprowadzanych w ramach badań jakościowych OzN zwracały uwagę na potrzebę autonomii i samodzielnego decydowania o swoim życiu. Chodzi tu przede wszystkim o podejmowanie decyzji przy odpowiednim wsparciu, ale bez zwracania się o pomoc do innych osób.
Zgłaszano też problem nierespektowania przepisów dotyczących zdrowia i rehabilitacji, czyli art. 25 i 26 Konwencji. Respondenci wymieniali nie tylko długie kolejki i potrzebę korzystania z usług prywatnych w tym zakresie, ale także brak dostosowania do ich potrzeb placówek ochrony zdrowia, trudności w komunikowaniu się oraz dostępie do rehabilitacji.
To samo dotyczyło niezależnego życia i włączenia się w społeczeństwo, pracy i zatrudnienia oraz odpowiednich warunków życia i ochrony socjalnej, czyli art. 19, 27 i 28 Konwencji. Tu badani (zarówno OzN, jak i ogół społeczeństwa) podkreślali m.in. potrzebę możliwego wyboru pracy zgodnie z kwalifikacjami i jej utrzymania niezależnie od dofinansowania, podejmowania decyzji o zamieszkaniu z rodziną lub samodzielnie, ale przy skutecznym wsparciu, zawierania małżeństw i posiadania potomstwa. Wskazywano też na brak wiedzy pracodawców o przysługujących OzN uprawnieniach. Jako zbyt niskie w stosunku do rosnących kosztów życia OzN wskazywano też obecne świadczenia.
I właśnie te wyżej wymienione obszary, czyli opiekę zdrowotną, rehabilitację, świadczenia finansowe, usługi wspierające w miejscu zamieszkania i wsparcie w pracy respondenci wymieniali jako wymagające pilnych działań. Efekty bowiem tych podejmowanych wcześniej nie są zadowalające. W wywiadach przeprowadzanych w ramach badań jakościowych zwrócono także uwagę na jeszcze jeden element, którym jest brak dostępnej a przede wszystkim możliwej pomocy i spójnej informacji nie tylko o przysługujących np. świadczeniach czy dodatkach, ale także o samej Konwencji i prawach OzN. Dotyczy to między innymi urzędów, z których te osoby korzystają. I chodzi tutaj zarówno o dostępność materiałów informacyjnych w wersji zrozumiałej dla wszystkich, ale również empatię urzędników, pracowników ochrony zdrowia i oświaty, którzy mają bezpośredni kontakt z OzN, a także pracodawców tychże osób.
Wskazano też coraz większe znaczenie organizacji pozarządowych i przedstawicieli środowiska OzN jako tych, którzy najczęściej dostarczają potrzebnych informacji i jednocześnie zajmują się rzecznictwem.
Konwencja zatem w świetle badań – piszą autorzy raportu – jawi się jako dokument o dużym potencjale systemowym, który – bez wzmocnienia wiedzy, mechanizmów egzekwowania i realnego udziału osób z niepełnosprawnościami w projektowaniu polityk – pozostaje w znacznym stopniu niewykorzystanym narzędziem zmiany.
W zakończeniu omawianej publikacji, oprócz wniosków, znalazło się też kilkadziesiąt rekomendacji rzecznika praw obywatelskich, którego zadaniem jest promowanie, ochrona i monitorowanie wdrażania postanowień Konwencji.
Raport przygotowany na podstawie badań „Świadomość prawna dotycząca Konwencji o prawach osób niepełnosprawnych” przeprowadzonych przez firmę Opinia24 na zlecenie Biura RPO.
Halina Guzowska, źródło grafiki: BRPO
Data publikacji: 26.06.2027 r.
