W minioną niedzielę, 18 października zakończył się 14. Festiwal Kultury bez Barier. To jesienne święto kultury na trwale wpisało się kalendarz wydarzeń w wielu miejscach naszego kraju. Zresztą co roku jest ich więcej, a oferta programowa staje się przez to coraz bogatsza. Osobom z niepełnosprawnościami ten festiwal umożliwia dostępność do kultury przez duże K, pozostałym odbiorcom, na co szczególnie położono nacisk w tym roku, doświadczenie percepcji dotychczas nieznanej, bo Możesz tak, to hasło dla wszystkich.
Na początek kilka liczb
Na tegoroczną edycję, którą zorganizowały wspólnie Fundacja Kultury bez Barier, Teatr Ochoty, Mazowiecki Instytut Kultury złożyło się 175 wydarzeń w 23 miastach i miejscowościach na terenie całego kraju. Partnerami festiwalu było aż 80 instytucji, wśród nich biblioteki, centra kultury i nauki, domy kultury, kina, teatry (w liczbie 28), muzea (w liczbie 26) i galerie, fundacje oraz urzędy miast. Najwięcej wydarzeń, tradycyjnie już, odbyło się w Warszawie – było ich aż 123. W większych miastach było ich kilka, np. w Krakowie – 10. Bardzo ważne jednak miejsce w tej statystyce zajmują nawet pojedyncze wydarzenia w mniejszych miastach m.in. w Bielsku Białej, Jeleniej Górze, Płocku, Piekarach Śląskich i miejscowościach, np. w Żelazowej Woli.
Ważny wymiar: dostępność
Organizatorzy festiwalu postarali się, by był on dostępny dla jak najszerszej grupy odbiorców. W zależności od wydarzenia oraz potrzeb potencjalnych odbiorów dostępność obejmowała: audiodeskrypcję, audioprzewodniki, polskiego lektora / napisy polskie i angielskie (w przypadku filmów), napisy dla osób niesłyszących, słuchawki wyciszające, pętlę indukcyjną, przenośne systemy FN, tłumaczenia na PJM, tyflografikę. Pomyślano także o dostępności dla osób w spektrum autyzmu z niepełnosprawnością intelektualną oraz tekstach łatwych do czytania (ETR). W wielu obiektach zapewniono miejsca wyciszenia i słuchawki wyciszające, a cześć wydarzeń starano się organizować w ramach tzw. cichych godzin. W niektórych instytucjach dostępne były także komfortki.
Tak samo, jak w poprzednich edycjach, bardzo ważnym elementem tej dostępności była bezpośrednia pomoc wolontatriuszy, osób, które były przeszkolone z obsługi i komunikacji z gośćmi ze szczególnymi potrzebami, zwłaszcza z asystowania osobom z niepełnosprawnością wzroku i niepełnosprawnością ruchową. O dostępności architektonicznej można było wcześniej dowiedzieć się ze stron internetowych partnerów festiwalu.
Zaczęło się od KawowAnia
Trudno opisać wszystkie wydarzenia, które odbyły się w ramach tegorocznej edycji Festiwalu Kultury bez Barier, choćby ze względu na ich liczbę i specyfikę. Były wśród nich spotkania, koncerty, samodzielne zwiedzania, oprowadzania po muzeach, spektakle teatralne i seanse filmowe, warsztaty także sensoryczne i zajęcia rekreacyjne przeznaczone zarówno dla dorosłych, jak i dla dzieci i młodzieży.
Zatem w telegraficznym skrócie: zaczęło się od KawowAnia czyli spotkania, przy kawie i herbacie, w Mazowieckim Instytucie Kultury, którego temat brzmiał „Sztuka samodocenienia. Jak świętować sukcesy w dostępności”. Podczas tego spotkania osoby zajmujące się koordynowaniem dostępności w różnego rodzaju instytucjach dzieliły się doświadczeniami, wymieniały poglądami i opowiadały o tym, co już udało się im osiągnąć.
Tego samego dnia w Warszawie na jednej scenie zmierzyli się debiutanci i profesjonaliści w stand-upie. A widzowie stali się świadkami tworzenia nowej jakości wydarzeń w dostępności, gdzie stawia się na autentyczność i… rozrywkę. Oczywiście, było przy tym dużo śmiechu i zabawy.
Kolejnego dnia na chętnych czekała podróż w głąb ziemi, czyli wizyta w Muzeum Żup Krakowskich Wieliczka. Zwiedzanie ekspozycji podziemnej, położonej na poziomie 135 metrów, połączone było ze mini spektaklem pt. „Legendy światłem i cieniem opowiadane”. Całe zaś wydarzenie przeznaczone było m.in. dla integracyjnych grup dzieci i młodzieży.
Wyjątkowo bogata była tegoroczna oferta krajowych muzeów – 26 instytucji w różnych miastach zaprosiło na indywidualne zwiedzanie i oprowadzania tematyczne. Były wśród nich, tradycyjnie już Zamek Królewski w Warszawie, który zorganizował m.in. zwiedzanie sensoryczne „Królestwo zapachów”, oraz Zamek Królewski na Wawelu, który zaprosił na rodzinne warsztaty malarskie, Muzeum Historii Polski („Muzealne ABC – pierwsza wizyta w muzeum / aktywne zwiedzanie”), Muzeum Sztuki Współczesnej w Krakowie Mocak („Słownik dźwięków wyobrażonych – rezonanse – pokaz instalacji oraz spotkanie z autorami”).
Muzeum Mazowieckie w Płocku zorganizowało wytchnieniowe warsztaty medytacji „Sztuka wyciszenia”, Muzeum Okręgowe w Lesznie m.in. oprowadzanie po wystawie stałej pt. „Na styku światów. Historia Leszna od XVI do XX wieku”, zaś Muzeum Sztuki w Łodzi oferowało oprowadzanie kuratorskie po wystawie „Sposoby widzenia”.
Narodowa Galeria Sztuki Zachęta zaprosiła na wystawę „Sztuka dostępna” w dwóch odsłonach: pierwszej z audiodeskrypcją i drugiej połączonej z warsztatami w PJM.
Na scenie i za kulisami
Wśród partnerów tegorocznego FKbB znalazło się aż 28 teatrów, w tym obok tradycyjnie już uczestniczących teatrów stołecznych (m.in. Ateneum, Komedii, Narodowego Polskiego, Powszechnego, Ochoty im. Haliny i Jana Machulskich) także m.in. z Gdańska – Miejski Teatr Miniatura, Jeleniej Góry – Teatr im. Cypriana Kamila Norwida, Łodzi – Teatr Pinokio, Olsztyna – Teatr im. Stefana Jaracza, i Katowic – Teatr Śląski im. Stanisława Wyspiańskiego, Sosnowca – Teatr Zagłębia) i Szczecina – Teatr Współczesny.
Obok spektakli będących obecnie w repertuarze, teatry proponowały widzom zarówno dorosłym, jak i tym nieco młodszym warsztaty sensoryczne i tematyczne związane z przedstawieniami oraz zwiedzanie swoich siedzib.
Wstęp na festiwalowe teatralne wydarzenia i spektakle był z nielicznymi wyjątkami płatny, ale ceny biletów znacznie niższe, niż poza nim. Niektóre z teatrów wprowadziły preferencyjną cenę 1 złotego dla OzN i ich opiekunów. Tak było m.in. na spektaklu „Jadwiga” w Mazowieckim Instytucie Kultury i na warsztatach w Teatrze Polskim. Warto dodać, że obie te stołeczne instytucje od kilku już lat uczestniczą w Programie Samorządu Województwa Mazowieckiego pn. „Wsparcie osób z niepełnosprawnościami na Mazowszu” w ramach którego 28 instytucji kultury w tym województwie oferuje OzN właśnie bilety za złotówkę.
Od Chopina do potańcówki
Narodowy Instytut im. Fryderyka Chopina zaprosił z kolei osoby z niepełnosprawnością intelektualną do Domu Urodzenia Fryderyka Chopina w Żelazowej Woli na warsztaty „Teatr cieni”.
Filmowym zaś hitem tegorocznego Festiwalu była kinowa wersja „,Lalki”, która trafiła na ekrany zaledwie kilka tygodni wcześniej. Zorganizowano też m.in. filmowy spacer po Krakowskim Przedmieściu.
Jednym z wydarzeń przedostatniego dnia festiwalu były warsztaty współczesnej kaligrafii połączone z medytacją przy dźwiękach mis. Okazało się, że ta – zdawałoby się – zapomniana sztuka przeżywa dziś swój renesans, a OzN są na co dzień uczestnikami zajęć prowadzonych przez specjalistów uczących niezwykle trudnej umiejętności „pięknego pisania”.
Niedzielę wypełniły zajęcia dla najmłodszych, m.in. aktywne zwiedzanie „Muzealne ABC – pierwsza wizyta w muzeum”, zajęcia edukacyjne MINICITY i spacer po Muzeum Rzeźby na Woli, podczas którego można było pogłaskać żyrafę
Tego dnia odbyła się również impreza zamknięcia Festiwalu – koncert zatytułowany „Niedzielni grają bez barier” zorganizowany na patio Muzeum Etnograficznego. Było to czterogodzinne wydarzenie muzyczne, wpisujące się w cykl koncertów dla wszystkich i mające swoich zagorzałych fanów.
Możesz tak! I tak też możesz
Hasło tegorocznej edycji brzmi: „MOŻESZ TAK! I TAK TEŻ MOŻESZ!”, bo dostępność nie oznacza jednego rozwiązania dla wszystkich. Film możesz obejrzeć z napisami albo audiodeskrypcją. Spektakl – z tłumaczeniem na PJM. W muzeum możesz oglądać, słuchać, a czasem również dotykać. Możesz potrzebować wsparcia. Możesz nie potrzebować żadnego. Możesz tak. I tak też możesz – napisali organizatorzy FKbB zachęcając do uczestnictwa w tym jesiennym święcie kultury i oferując niezapomniane, czasem zupełnie nowe wrażenia. Dla mnie oprócz wspomnianych już warsztatów kaligrafii takim nowym przeżyciem stał się monodram „Jadwiga” w wykonaniu Agnieszki Przepiórskiej poświęcony niewidomej dziennikarce, poetce i pisarce Jadwidze Stańczakowej. Oglądałam go, a raczej słuchałam, mając na oczach czarną opaskę i korzystając z jak się okazało bezcennej w takiej sytuacji audiodeskrypcji, bo sam dźwięk – słowa aktorki – nie oddaje tego wszystkiego, co dzieje się na scenie. Mimo iż wcześniej widziałam już ten spektakl, tym razem towarzyszyły mi nowe wrażenia i odczucia. W tym kontekście słowa I tak też możesz nabierają zupełnie innego znaczenia. I za tę możliwość – poznania różnych aspektów dostępności, także przez osoby, które nie muszą z niej korzystać, ale mogą zrozumieć potrzeby innych – organizatorom FKbB należą się wielkie brawa.
Halina Guzowska, fot. autorka, Mariusz Kułakowski / Muzeum Żup Krakowskich
Data publikacji: 21.10.2026 r.
