Narodowy Instytut Wolności: wolontariat jest wspólnotą ponad podziałami, a jego siłą jest różnorodność

Dane CBOS pokazują, że 28 proc. Polaków angażuje się w działalność społeczną, a 60 proc. krajowych organizacji pozarządowych korzysta ze wsparcia wolontariuszy. Zmieniają się jednak wzory aktywności społecznych wynikające m.in. ze zmian demograficznych, rozwoju sztucznej inteligencji i skutków kolejnych kryzysów. „Skupiamy się na pomaganiu i szukamy tego, co nas łączy, a nie tego, co dzieli” – mówił Michał Braun, dyrektor Narodowego Instytutu Wolności – Centrum Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego.

Rekordowa liczba ponad 600 organizatorów, liderów, koordynatorów wolontariatu z całej Polski wraz z przedstawicielami administracji rządowej i samorządów spotkało się w dniach 8-9 września w Warszawie na dorocznej konferencji NIW-CRSO, zorganizowanej pod hasłem „Wolontariat buduje aktywne społeczeństwo”.

Dane Narodowego Instytutu Wolności pokazują, że liczba wolontariuszy zaangażowanych na stałe w organizacjach pozarządowych jest niższa, niż była kilka lat temu. Dlatego najnowsza synteza badań nad wolontariatem, opracowana przez NIW-CRSO, wskazuje, że odwrócenie trendu spadkowego wymaga przesunięcia uwagi z samego doświadczenia wolontariatu na jakość tego doświadczenia.

„Modele zaangażowania społecznego muszą opierać się o trzy zasady. Zasada pierwsza mówi, że musimy skupić się na prawdziwych potrzebach naszych odbiorców. Po drugie, musimy sprawić, że wolontariusze poczują się potrzebni, docenieni i że ich praca będzie miała realny sens. I trzecia zasada: wolontariat kosztuje – potrzeba pieniędzy np. na ubezpieczenie, na koszulki, na szkolenie, na promocję” – podkreślił Michał Braun.

Badania wyłoniły najważniejsze wyzwania dotyczące warunków organizowania i koordynowania wolontariatu: zasób czasu i „dobrostanu” koordynatora, kompetencje wolontariuszy, wsparcie wolontariuszy przez organizatorów wolontariatu. Został również opisany ekosystem wolontariatu, m.in. warunki kulturowe i edukacyjne, sieć i wsparcie rozwoju wolontariatu, a także kwestie prawne i dotyczące finansowania.

Zagadnienia te zostały szczegółowo omówione w trakcie debat i warsztatów z udziałem ekspertów i praktyków Trzeciego Sektora podczas pierwszego dnia konferencji NIW-CRSO.

O współpracy organizacji pozarządowych z samorządami mówiła Marta Dermańska, ekspertka NIW-CRSO w obszarze społeczeństwa obywatelskiego, wolontariatu, partycypacji i komunikacji społecznej, uczestniczka debaty „Doświadczenie w budowaniu wolontariatu w samorządach lokalnych”.

„Samorządy zarządzają wieloma instytucjami publicznymi, jak biblioteki, domy kultury, muzea czy ośrodki pomocy społecznej, które mogą rozwijać wolontariat samodzielnie czy we współpracy z organizacjami pozarządowymi. I często nie potrzeba specjalnych środków dedykowanych na rozwój wolontariatu w obszarze kultury, pomocy społecznej czy sportu, bo mechanizmy ich dofinansowania już są. Warto jednak zadbać o to, żeby do tych programów dofinansowania wpisać aspekt rozwoju wolontariatu” – zaznaczyła Marta Dermańska.

Dodała, że NIW-CRSO rozwija program Korpus Solidarności, dbając o to, aby lokalne organizacje pozarządowe jak Centra Wolontariatu Lokalnie, pełniły funkcję animatora, łącznika między mieszkańcami, organizacjami, instytucjami, które wolontariuszy potrzebują oraz wspierały w nawiązywaniu relacji.

Ważnym punktem pierwszego dnia konferencji była debata „Silne państwo, aktywni obywatele. O przyszłości społeczeństwa obywatelskiego w ramach prac nad Strategią Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego”, w której wzięli udział przedstawiciele administracji rządowej.

Adriana Porowska, wiceprzewodnicząca Komitetu ds. Pożytku Publicznego w KPRM, podkreślała, że w pracy wolontariuszy najważniejsza jest miłość, która buduje zrozumienie i brak obojętności na zło. Dodała, że prowadzone są prace na rządową strategią wolontariatu i ważnym zadaniem Komitetu jest wyszukanie liderów, żeby w działaniu nie było chaosu.

Magdalena Roguska, sekretarz stanu w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych i Administracji, wskazała, że budowanie odporności zaczyna się w każdym polskim domu i każdej lokalnej społeczności. MSWiA na co dzień pracuje z organizacjami pozarządowymi nad budowaniem społecznej świadomości i gotowości do reagowania na kryzysy. Organizuje m.in. szkolenia i warsztaty wraz z Polskim Czerwonym Krzyżem czy Ochotniczą Strażą Pożarną.

„Pracujemy także lokalnie z organizacjami, które często nie mają przedstawicielstwa ogólnokrajowego, chociażby Kołami Gospodyń Wiejskich. Bez tej współpracy nie wyobrażam sobie odpornej miejscowości, gminy czy powiatu” – podkreśliła Magdalena Roguska.

Żaneta Cwalina-Śliwowska z Ministerstwa Sportu i Turystyki wskazała, że MSiT w 2026 r. dofinansowało ponad 20 tys. projektów na kwotę 674 mln zł. Pieniądze były przekazywane przez operatów – m.in. Fundację LOTTO, Fundację Orły Sportu, a także jednostki samorządu terytorialnego, które dystrybuowały środki do lokalnych organizacji.

„Najważniejsze dla nas jest to, żeby te środki aktywizowały polskie społeczeństwo. Nikt nie będzie uprawiał sportu, jeżeli nie będzie miał potrzeby wyjścia z domu, spotkania się z ludźmi, uczestniczenia aktywnie w życiu społecznym. Tego nie zrobi żaden dokument, żadne rozporządzenie wydane przez ministerstwo, to zrobią tylko organizacje pozarządowe i miejscowi liderzy” – zaznaczyła Żaneta Cwalina-Śliwowska.

Izabela Ziętka, podsekretarz stanu w Ministerstwie Edukacji Narodowej wskazała, że NGO muszą mieć poczucie niezależności i mają działać skutecznie bez względu na to, która opcja polityczna aktualnie rządzi. Dodała, że aktywizacji młodych ludzi sprzyjają nowe podstawy programowe, jak edukacja obywatelska, w której kładzie się nacisk na udział uczniów w wolontariacie, a także fakt, że doświadczenie wolontariatu jest zapisane na świadectwie szkolnym.

W ocenie Adama Nowaka, podsekretarza stanu w Ministerstwie Rolnictwa i Rozwoju Wsi, silne państwo to nie tylko siła instytucji, rządu, różnych podmiotów publicznych, ale sprawcza moc jego obywateli. Kluczem do budowania odporności jest współpraca różnych grup społecznych i pokoleń, a także zapewnienie stabilności finansowej organizacji pozarządowych. Wskazał, że wsparcie NGO o równowartości jednego czołgu przyniesie więcej korzyści z perspektywy bezpieczeństwa państwa.

„W Polsce działa blisko 20 tysięcy Kół Gospodyń Wiejskich. W ramach dobrych praktyk w programie Koła Gospodyń Wiejskich dla Polski, który przygotowuje Rada Kobiet w Rolnictwie, planujemy rozwijanie obszarów dotyczących nie tylko tradycji kulinarnej, zdrowego żywienia, ale też edukacji, odporności społecznej, reagowania w sytuacjach kryzysowych, profilaktyki i promocji zdrowia, kwestii związanych z przedsiębiorczością, rynkiem pracy i współpracą międzypokoleniową” – podkreślił Adam Nowak.

Z ogromnym entuzjazmem uczestników konferencji spotkał się wykład „Bycie z Innym, czyli o dylematach zaangażowanego obywatela”, który wygłosił prof. dr hab. Cezary Obracht-Prondzyński z Uniwersytetu Gdańskiego.

Ekspert zawarł w nim diagnozę „etycznego pentagramu nieszczęść”, na który składają się: nihilizm, oportunizm, relatywizm, fundamentalizm i imposybilizm. Wskazał również drogi prowadzące do zbudowania etycznego społeczeństwa negocjacyjnego, w którym działają wspólnotowe, cieszące się zaufaniem, mechanizmy regulacyjne.

„Nie jesteśmy skazani na etyczny uwiąd, na rozpad norm, dominację cynicznych, wyrachowanych ludzi, podmiotów czy firm. Potrzebna jest społeczna regeneracja, mająca swój wymiar etyczny. Bez niej trudno będzie przetrwać demokracji, która potrzebuje zaangażowania, bo tylko praktyka jest sprawdzianem intencji. Potrzebujemy transformacyjnej wyobraźni, która pozwoli nam dostrzec również bezmiar pozytywów, do których należą ludzie, ich pomysły, działania, inicjatywy, projekty, organizacje i wydarzenia” – zaznaczył ekspert.

W ocenie dyrektora NIW-CRSO największym wyzwaniem, z jakim mierzą się polskie NGO, jest posiadanie następców, którzy wezmą na siebie odpowiedzialność za organizację i kierowanie nią, a także za budżet.

„Dzisiejsza konferencja daje nam wiedzę i narzędzia do działania, inspiracje do rozwoju i kontakty, które pozwolą budować sieć współpracy i wzajemnego wsparcia. Mamy potencjał, doświadczenie zdobyte w czasie wielkich społecznych zrywów. Dlatego zamiast zastanawiać się, jak angażować poszczególne grupy społeczne czy wiekowe, powinniśmy angażować ich wspólnie, tworząc między nimi trwałe relacje” – podkreślił Michał Braun.

Info.: PAP MediaRoom, fot. NIW-CRSO

Data publikacji: 15.09.2026 r.