„Kultura Wrażliwa” zwiększa dostęp. Sztuka wychodzenia z rutyny

Latem ub.r. rozstrzygnięto konkurs ofert na realizację zadań publicznych Województwa Małopolskiego „Kultura Wrażliwa”. Wnioskodawcy zgłosili projekty zwiększające dostęp do kultury dla osób z niepełnosprawnościami w województwie małopolskim. Przygotowane pomysły wcielono w życie pod koniec ubiegłego roku.

Pod koniec czerwca 2025 r. Zarząd Województwa Małopolskiego ogłosił konkurs „Kultura Wrażliwa”. W odpowiedzi wpłynęło 40 ofert na realizację zadań publicznych, przy czym jedna z nich nie spełniła wymogów formalnych. Ostatecznie wybór padł na 21 projektów.

W efekcie 300 tys. zł przekazano na 19 inicjatyw w Priorytecie 1: Wsparcie wydarzeń kulturalnych odbywających się w województwie małopolskim, zwiększających dostęp do kultury dla osób z niepełnosprawnościami. W tym gronie znalazł się m.in. spektakl muzyczny „Pchła Szachrajka”. Wystawiła go Integracyjna Grupa Teatralna prowadzona przez Fundację Pełną Życia. Część z pozostałych przedsięwzięć, którym udzielono wsparcia finansowego, przedstawiamy w poniższym tekście.

Z kolei 600 tys. zł wydzielono na dwa zadania z Priorytetu 2: Małopolski teatr dla artystów (aktorów) ze szczególnymi potrzebami. W tym przypadku doceniono m.in. projekt zgłoszony przez Integracyjny Teatr Aktora Niewidomego (ITAN) – „Teatr Akcja Integracja”.

Fundacja Kinematograf
20 tys. zł Województwo Małopolskie przeznaczyło na projekt „Dostępny teatr pod Tatrami”, który został zgłoszony przez Fundację Kinematograf. Efektem tej inicjatywy było przygotowanie dostępnego spektaklu z repertuaru Teatru im. St. I. Witkiewicza w Zakopanem. Wybór padł na „Z cyklu: Tatrzańskie część III – SPISKI – Hej!” według Wojciecha Kuczoka. 9 listopada 2025 r. dla widzów zapewniono m.in. artystyczne tłumaczenie na PJM, audiodeskrypcję i pętlę indukcyjną.

– Spektakl miał niesamowitą energię i atmosferę, która udzieliła się aktorom, realizatorom oraz całej widowni – zarówno osobom z niepełnosprawnościami, jak i pełnosprawnym. Były to chwile pełne wzruszeń: czasem łez, czasem ciszy, w której chciało się trwać. Takie doświadczenia sprawiają, że po ich zakończeniu każdy czuje się wzbogacony, a różnorodność staje się wartością – opisuje Anna Czapnik z Fundacji Kinematograf.

W wydarzeniu uczestniczyło m.in. 26 osób z niepełnosprawnością wzroku wraz z asystentami. 12 osób głuchych przybyło z regionu Podhala, a także z Gdańska, Olsztyna i Warszawy. Ponadto spektakl obejrzały też osoby z niepełnosprawnością intelektualną i ruchową. Fundacja zapewniła dla chętnych transport autokarem na spektakl i z powrotem do 50 km. Z kolei spośród czterech zaangażowanych tłumaczek, dwie były głuche. One wykonały interpretacje piosenek w PJM.

– „Dostępny teatr pod Tatrami” połączyliśmy z działaniem z innego naszego projektu „Inkluzywna edukacja kulturalna” z programu Edukacja kulturalna MKiDN. 8-10 listopada ub.r. w Teatrze Witkacego odbywały się trzydniowe warsztaty teatralne dla osób słyszących i głuchych, czyli z tłumaczeniem na PJM. Dla wielu osób słyszących był to pierwszy kontakt z językiem migowym, kulturą Głuchych i osobami głuchymi – zaznacza Janusz Olszyński, prezes zarządu Fundacji Kinematograf.

Misją tej organizacji pozarządowej z Rabki-Zdroju jest działanie na rzecz dostępnej kultury. W 2023 r. z grantu przyznanego w ramach „Kultury Wrażliwej” zrealizowała projekt „Zobaczyć muzykę. Dostępny koncert Kapeli Hanki Wójciak”. Z kolei w 2024 r. Teatr im. St. I. Witkiewicza zaprosił zespół Fundacji do organizacji dostępnego spektaklu w ramach Festiwalu Kultury Wrażliwej. Wówczas przygotowano spektakl „Z cyklu: Tatrzańskie część II – CZŁAPÓWKI – ZAKOPANE” z audiodeskrypcją, tłumaczeniem na PJM i pętlą indukcyjną. Z tej propozycji kulturalnej skorzystało ok. 50 osób ze szczególnymi potrzebami z regionu.

– Nasze plany to oczywiście kolejne dostępne wydarzenia kulturalne. Z Teatrem im. St. I. Witkiewicza chcielibyśmy w tym roku zagrać kolejny dostępny spektakl. Może będzie to sztuka „Z cyklu: Tatrzańskie część I – Na przełęczy. Planujemy też warsztaty teatralne z udziałem osób niewidomych – mówi Anna Czapnik.

Stowarzyszenie na Rzecz Osób Niepełnosprawnych Kropla Dobroci
W gronie wnioskodawców znalazło się też Stowarzyszenie na Rzecz Osób Niepełnosprawnych Kropla Dobroci z Bochni. Ten podmiot, będący organizatorem Małopolskiego Festiwalu Piosenki „Integracja malowana dźwiękiem”, otrzymał 20 tys. zł na realizację zgłoszonego projektu. A był nim „Teledysk uzdolnionych muzycznie niepełnosprawnych uczniów Specjalnego Ośrodka Szkolno-Wychowawczego w Bochni”.

– Na przygotowanie wideoklipu zdecydowaliśmy po raz drugi, wcześniej zrobiliśmy to w 2024 r. Wówczas dzieci z SOSW miały ogromną radość z udziału w przedsięwzięciu. Było to dla nich ogromne przeżycie, bo wszystko odbyło się profesjonalnie, m.in. z zawodowymi muzykami, aranżem czy nagrywaniem w studiu. Postanowiliśmy to powtórzyć – opisuje Jerzy Turek, prezes Stowarzyszenia na Rzecz Osób Niepełnosprawnych Kropla Dobroci.

Internetowa premiera teledysku odbyła się 3 grudnia ub.r., a więc w Międzynarodowym Dniu Osób z Niepełnosprawnościami. Produkcja jest dostępna na YouTube (https://www.youtube.com/watch?v=zBvLDfpN9xc) oraz w mediach społecznościowych SOSW Bochnia.

Tym razem uczniowie wykonali „Tolerancję” z repertuaru zmarłego w sierpniu ub.r. Stanisława Soyki. Gościnnie zaśpiewali o. Łukasz Buksa OFM, Kinga Kasprzyk (laureatka Małopolskiego Festiwalu Piosenki „Integracja malowana dźwiękiem”) oraz dyrektor SOSW Kinga Pałka. Teledysk wyreżyserowała Monika Meleń, mająca na swoim koncie wiele filmów i reportaży dotyczących tematyki osób z niepełnosprawnościami.

– Część zdjęć powstała w Częstochowie, gdzie mieszka Janusz Yanina Iwański. W przeszłości ten artysta występował ze Stanisławem Soyką, był też kilka razy jurorem na naszym Festiwalu w Bochni. Zgodził się uczestniczyć w teledysku, ponadto zagrał solo gitarowe – podkreśla Jerzy Turek.

Stowarzyszenie chce kontynuować tego typu projekty. One przyczyniają się do integracji. Ponadto u uczniów SOSW wzrasta poczucie własnej wartości, wiary we własne siły. Oni mają potrzebę śpiewania, a dzięki tej inicjatywie czują się dostrzeżeni i docenieni. Jednocześnie rodzice czują dumę z utalentowanych dzieci.

PSONI Koło w Myślenicach
Województwo Małopolskie przyznało 20 tys. zł na realizację projektu „Pociąg do kultury”. Został on zgłoszony przez Polskie Stowarzyszenie na rzecz Osób z Niepełnosprawnością Intelektualną Koło w Myślenicach. Ww. kwotę przeznaczono na przygotowanie X Przeglądu Twórczości Osób Niepełnosprawnych. Wydarzenie miało miejsce 21 listopada ub.r. w Myślenickim Ośrodku Kultury i Sportu. Oprócz wnioskodawcy, jego organizatorem był Środowiskowy Dom Samopomocy Magiczny Dom w Myślenicach.

– Zbliżała się jubileuszowa edycja naszego Przeglądu. Chcieliśmy, żeby po raz trzeci odbyła się w rozszerzonej formule. Zależało nam na tym, aby placówki mogły zrobić coś więcej niż zaprezentować swoje umiejętności na scenie. Szukaliśmy na to środków i ponownie uzyskaliśmy je w ramach konkursu „Kultura Wrażliwa” – opisuje Marcin Jamróz, przewodniczący zarządu Koła PSONI w Myślenicach.

Dodatkową atrakcję stanowiły warsztaty. Zaproszono na nie uczestników z różnych placówek, głównie z powiatu myślenickiego. Podczas zajęć jedna z grup utworzyła dekorację na przedstawienie. Prace przygotowane podczas warsztatów trafiły na wystawę w Myślenickim Domu Kultury.

– Takie rozszerzenie programu pozwala na większą integrację, na czym nam zależy. Jednocześnie pokazujemy otwartość jednostek kultury. Ponadto osoby z niepełnosprawnościami mogą zaprezentować to, co chcą i co potrafią najlepiej – dodaje Marcin Jamróz.

Podczas Przeglądu były pokazy taneczne, teatralne oraz występy wokalne. Wystawiono m.in. spektakl „Lokomotywa”. Wystąpili w nim uczestniczy oraz pracownicy ŚDS i OREW w Myślenicach. W programie wydarzenia znalazła się też wystawa „Pociąg do Magicznego Domu”.

– Władze lokalne starają się, aby powstało połączenie kolejowe Myślenice – Kraków. To nas zainspirowało do stworzenia nazwy projektu. Jednocześnie część przedstawień była o podróżach, wyjazdach, więc tematycznie to się zgrało – podkreśla przewodniczący zarządu Koła PSONI.

Stowarzyszenie Psychiatria i Sztuka im. dr. Andrzeja Kowala
Dotację w wysokości 18,5 tys. zł otrzymało Stowarzyszenie Psychiatria i Sztuka im. dr. Andrzeja Kowala z Krakowa. Środki te przeznaczono na projekt „Też sztuka. W świecie outsiderów”.

– Dzięki przyznanej kwocie możliwe było dofinansowanie inicjatyw, które skierowaliśmy nie tylko do osób z niepełnosprawnościami, osób w kryzysie psychicznym, twórców art brut i outsider art. Nasze działania przygotowaliśmy również z myślą o wszystkich tych, bez względu na wiek i zawód, którym bliskie są zagadnienia sztuki, kultury, twórczości i arteterapii pomocnej w radzeniu sobie w sytuacjach utrudniających codzienne funkcjonowanie – podkreśla Grażyna Borowik, prezydent Stowarzyszenia Psychiatria i Sztuka im. dr. Andrzeja Kowala.

W projekcie „Też sztuka. W świecie outsiderów” znalazły się trzy moduły. One powstały, aby w spójny sposób promować działania arteterapeutyczne i propagować wiedzę o twórcach z niepełnosprawnościami. Pierwszy z nich objął wydanie dwóch numerów pisma informacyjno-artystycznego „Outsider”. W nim zostały zaprezentowane m.in. prace plastyczne twórców z niepełnosprawnościami. Projektowanie wydań odbyło się w zespole integracyjnym, co pozwoliło na partycypację podopiecznych w projekcie. Pismo ukazało się w formie drukowanej i w formie cyfrowej.

– Moduł drugi to opracowanie dziesięciu podcastów „W świecie outsiderów”, które dostępne są na YouTube. Jest to udźwiękowiona rejestracja historii osób związanych z naszą placówką naukowo-artystyczną – Stacją Badawczą OUTSIDER Art, a doświadczonych kryzysami psychicznymi oraz rozmaitymi chorobami. Dzięki sztuce odnalazły one sens swojego życia – dodaje Grażyna Borowik.

Natomiast na moduł trzeci złożyło się pięć prezentacji (wykłady, fotografie i film) popularyzujących działalność Stowarzyszenia oraz Stacji Badawczej OUTSIDER Art. Wystąpienia miały charakter informacyjny, dydaktyczny i motywujący do szukania alternatywnych form pomocy w sytuacjach kryzysowych. Spotkania odbyły się w DPS-ach, oraz Szpitalu Klinicznym im. dr. Józefa Babińskiego SP ZOZ w Krakowie.

– Dzięki realizacji projektu wiele osób dowiedziało się o Stacji Badawczej OUTSIDER Art., możliwościach rozwoju artystycznego, uczestniczenia w spotkaniach, konsultacjach wystawach. Spora grupa dołączyła do naszej społeczności – informuje prezydent Stowarzyszenia Psychiatria i Sztuka im. dr. Andrzeja Kowala.

Fundacja Stawiamy Na Rozwój
„Kultura dla każdego” to zadanie zgłoszone przez Fundację Stawiamy Na Rozwój z Miechowa. Na jego realizację wnioskodawca otrzymał 18 tys. zł. Zaplanowane działania objęły teren dwóch powiatów – miechowskiego i krakowskiego.

– Głównym celem naszego przedsięwzięcia było umożliwienie osobom starszym i z niepełnosprawnościami aktywnego udziału w życiu kulturalnym, bez barier i poczucia presji. Największą zaletę projektu stanowiła jego elastyczność i empatia – możliwość dostosowywania działań do uczestników oraz budowanie atmosfery zaufania, w której każdy głos był ważny – informuje Ewa Majewska-Dudek, prezes Fundacji Stawiamy Na Rozwój.

W ramach „Kultury dla każdego” zostały zorganizowane dwa spotkania autorskie. Pierwsze z nich odbyło się w Klubie Senior+ w Zastowie z Marią Kocot, a drugie w Środowiskowym Domu Samopomocy w Jelczy – z Nathalie K. Flower. Ponadto część projektu stanowiły 2 koncerty. Jeden z nich miał miejsce w Szkole Muzycznej w Miechowie, a zaproszenia skierowano głównie do uczestników ŚDS w Miechowie oraz Domu Seniora tamże. Z kolei we wspomnianym już Klubie Senior+ w Zastowie wystąpił duet Monika Orman i Marek Skrukwa. Poetka zaprezentowała swoje wiersze, a muzyk wykonał utwory na instrumencie podobnym do skrzypiec – violi da gamba.

– Wydarzenia miały spokojną, dostosowaną formę i zachęcały do rozmowy oraz czynnego udziału. Dzięki temu osoby z niepełnosprawnościami zyskały poczucie bycia zauważonymi i zaproszonymi, a nie tylko odbiorcami. Projekt stał się dla nich okazją do wyjścia z codziennej rutyny, nawiązania relacji i doświadczenia radości płynącej ze wspólnego przeżywania kultury – dodaje prezes Fundacji Stawiamy Na Rozwój.

Ta organizacja ta zamierza kontynuować działania o podobnym charakterze – kameralne, dostępne wydarzenia kulturalne organizowane blisko uczestników, z uwzględnieniem ich możliwości i potrzeb. W planach jest rozwijanie formuły spotkań autorskich i koncertów, a także poszukiwanie nowych, angażujących form kontaktu z kulturą.

– Ten projekt traktujemy jako ważny punkt wyjścia do dalszych działań, a nie jednorazowe wydarzenie. Doświadczenia z jego realizacji oraz reakcje uczestników utwierdziły nas w przekonaniu, że potrzeba takich inicjatyw jest realna i bardzo duża – podsumowuje Ewa Majewska-Dudek.

Zobacz galerię…

Marcin Gazda

Zdjęcia: Janusz Olszyński (Fundacja Kinematograf), Iwona Bakalarz (Stowarzyszenie na Rzecz Osób Niepełnosprawnych Kropla Dobroci), Dariusz Tokarczyk (Stowarzyszenie Psychiatria i Sztuka im. dr. Andrzeja Kowala), Fundacja Stawiamy Na Rozwój

Data publikacji: 04.02.2026 r.