Czas na WSM. Ważna alternatywa dla opieki instytucjonalnej

Gotowych jest kilka Wspomaganych Społeczności Mieszkaniowych (WSM). To efekt projektów zrealizowanych w ramach programu PFRON-u. W części obiektów już mieszkają osoby z niepełnosprawnościami. Pierwsze przeprowadzki do jednoosobowych mieszkań nastąpiły w drugiej połowie ubiegłego roku. Natomiast nieco ponad miesiąc temu Fundusz ogłosił nabór wniosków o dofinansowanie świadczenia usług wspomagających w WSM.

Jak wynika z danych przekazanych przez PFRON, 8 organizacji pozarządowych zakończyło i rozliczyło projekty w ramach Programu „Samodzielność – Aktywność – Mobilność!” Wspomagane Społeczności Mieszkaniowe. One znalazły się w gronie wnioskodawców, którym w październiku 2023 r. Fundusz przyznał dofinansowania na utworzenie infrastruktury WSM. Wówczas zapewniono przeszło 128 mln zł na 23 przedsięwzięcia. Poniżej prezentujemy 4 zakończone najwcześniej, jeszcze przed przyjęciem 12 lutego br. procedur realizacji programu. O postępach prac prowadzonych przez wybrane podmioty poinformowaliśmy w styczniu 2024 r., marcu 2025 r. oraz w lutym br.

Krajowe Towarzystwo Autyzmu Oddział Kielce
8 osób w spektrum autyzmu mieszka już w Leśnym Domu, który znajduje się w Kielcach przy ul. Łopuszniańskiej. Wniosek o realizację tej inwestycji został złożony przez Krajowe Towarzystwo Autyzmu Oddział Kielce. Pierwsi mieszkańcy odebrali swoje mieszkania 17 października ub.r. Dwaj następni wprowadzili się od 19 stycznia br.

– Idea WSM dla osób z autyzmem to miejsce, jakich brakuje w całej Polsce. Przecieramy ścieżki i jest dokładnie tak, jak marzyliśmy. Każdy rodzic podchodził z ufnością do naszych działań. Jednak ze względu na specyfikę zaburzeń spektrum autyzmu nie jest łatwo z dnia na dzień wprowadzić mieszkańca do nowego miejsca. Robimy więc to stopniowo, z cierpliwością, spokojem i akceptacją, mimo trudności – opisuje Paulina Papka, prezes kieleckiego oddziału Krajowego Towarzystwa Autyzmu.

Początkowo PFRON przyznał na utworzenie infrastruktury WSM dofinansowanie w wysokości 6 mln zł. Kwota ponad 7 mln zł wystarczyła na budowę nieruchomości o powierzchni około 700 m kw. Na trzech kondygnacjach znajduje się m.in. 12 jednoosobowych mieszkań dla osób z niepełnosprawnościami. Organizacja pozarządowa musiała zdobyć dodatkowe środki na doposażenie.

Od października ub.r. kielecki oddział KTA utrzymuje budynek, jak i zaplecze kadrowe z własnych środków, tzn. z wpłat czy darowizn. W związku z tym pojawiła się niepewność. Bez dofinansowania jest bardzo trudno, gdyż są to ogromne kwoty, a mieszkańcy przyzwyczaili się do swoich nowych domów. W lutym PFRON ogłosił wspomniany wcześniej nabór wniosków, więc kielecki oddział jest na kolejnym etapie rozwoju.

– Sugerujemy zmiany przede wszystkim na poziomie systemowym. WSM-y powinny być wpisane do Ustawy o pomocy społecznej i finansowane z budżetu państwa. To sprawiłoby, że nie musielibyśmy się bać, że zabraknie środków na opłaty czy kadrę, ani o to, czy ta piękna idea przetrwa ten trudny czas, w którym czujemy się zupełnie sami – podkreśla Paulina Papka.

Regionalna Fundacja Pomocy Niewidomym
Gotowa na przyjęcie pierwszych mieszkańców jest infrastruktura WSM w Ziemięcicach (powiat tarnogórski, woj. śląskie). Wiele wskazuje, że rozpocznie działalność w maju lub czerwcu br., a rekrutacja potrwa do końca marca. O utworzenie tego obiektu zabiegała Regionalna Fundacja Pomocy Niewidomym z Chorzowa. W listopadzie 2023 r. zawarła umowę z Funduszem, która zagwarantowała wsparcie finansowe w wysokości 2 mln zł. Projekt jest rozliczony, a dodatkowo przeszedł pozytywnie kontrolę Najwyższej Izby Kontroli.

– Powstanie WSM to w naszym przypadku możliwość oferowania kompleksowego wsparcia na kolejnym etapie życia. Jako Fundacja prowadzimy wczesne wspomaganie rozwoju, przedszkole specjalne, szkołę specjalną, szkołę przysposabiającą do pracy, zakład aktywności zawodowej. Teraz jeszcze damy szansę na prowadzenie w miarę samodzielnego życia, w dobrze funkcjonującym domu – zaznacza Dominika Witkowska, wiceprezes organizacji.

Budowa WSM została rozpoczęta pod koniec listopada 2023 roku, a zakończona – w grudniu 2024 r. W obiekcie znajdują się 4 samodzielne mieszkania o powierzchni ok. 28,5 m kw. (pokój, łazienka, przedpokój). Ich wyposażenie zostało sfinansowane ze środków własnych Fundacji. Ponadto w obiekcie są dwie części wspólne: jadalnio-kuchnia i pokój rekreacji. Utworzono też pomieszczenie dla kadry.

– Szczególnie dumni jesteśmy z wyposażenia kuchni w elektryczne – ruchome szafki, dodatkowy blat roboczy dla osób na wózkach czy płytę indukcyjną, której obsługa będzie również dostępna dla osoby niewidomej. Duże przeszklenia nadają przestrzeni nowoczesny i piękny wygląd – dodaje Dominika Witkowska.

Fundacja proponuje, aby w regulaminie naboru wprowadzić możliwość zakupu istniejącego już budynku z opcją prowadzenia w nim WSM-u.

Fundacja Stephanus
Od czerwca ub.r. gotowa jest infrastruktura WSM w Gralewie (woj. lubuskie). Inwestycja powstała z inicjatywy Fundacji Stephanus z Kamienia Wielkiego. Wartość projektu wyniosła blisko 6 mln zł. Kwota dofinansowania z Funduszu wystarczyła na pokrycie całości kosztu budowy.

– Aktualnie budynek nie jest zamieszkały, ponieważ dopiero w poprzednim miesiącu Zarząd PFRON przyjął procedury realizacji programu „Wsparcie mieszkańców WSM”. W związku z tym od 12 lutego br. uruchomiony został nabór wniosków na funkcjonowanie do tego programu. Jesteśmy w trakcie rekrutacji mieszkańców – informuje Julita Karasińska, członek Zarządu Fundacji Stephanus.

Do dyspozycji jest parterowy obiekt o powierzchni zabudowy 539 m kw. Składa się z dwóch odrębnych zespołów mieszkalnych oraz z części biurowo-socjalnej dla kadry wspierającej. Plan zakłada, że zamieszka w niej 10 osób z niepełnosprawnościami. Każda z nich będzie miała do dyspozycji osobne mieszkanie jednoosobowe o powierzchni 25,2 m kw. (pokój z aneksem kuchennym – 20,1 m kw. oraz łazienka – 5,1 m kw.).

– Dla nas ta inwestycja była wielkim wyzwaniem, to nowe zadanie w obszarze pomocy dla osób z niepełnosprawnością. Budowa przebiegła bez większych problemów, zgodnie z zaplanowanym harmonogramem. Największą trudnością w trakcie realizacji projektu było napisanie wniosku, gdyż nie przygotowano konkretnego formularza, każda organizacja musiała sama stworzyć dokumenty – podkreśla Julita Karasińska.

Fundacja zwraca uwagę na kryteria określające potencjalnego mieszkańca WSM. Jak wynika z programu, to osoba z orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, wymagająca wysokiego poziomu wsparcia (od 70 do 100 punktów w skali potrzeby wsparcia, o której mowa w art. 4b ust. 3 ustawy o rehabilitacji).

– Nie ma wytycznych dotyczących tego, co się stanie w momencie, kiedy kończy się ważność orzeczenia i decyzji ustalającej poziom wsparcia. Mieszkaniec – zgodnie z programem – powinien mieć wydaną pierwszą decyzję na rok, a kolejną na czas nieokreślony. Nie wiemy też, co się stanie, jeśli nie otrzyma kolejnego orzeczenia w stopniu znacznym, tylko np. umiarkowanym, lub otrzyma mniejszą liczbę punktów niż 70 – dodaje Julita Karasińska.

Z informacji przekazanych przez Fundację wynika, że w województwie lubuskim jest bardzo długi okres oczekiwania na komisję określającą poziom wsparcia. Ta organizacja chciałaby wiedzieć, czy taka osoba będzie finansowana w ramach programu w trakcie oczekiwania na orzeczenie i decyzję.

Fundacja Leśne Zacisze
Na początku września ub.r. do WSM we wsi Kraszewo-Gaczuły (powiat płoński, woj. mazowieckie) zostali przyjęci pierwsi mieszkańcy z niepełnosprawnościami. Większość z nich stanowią osoby, którym od lat wsparcie zapewnia Fundacja Leśne Zacisze z Sokołowego Kąta (powiat żuromiński, woj. mazowieckie). To właśnie ta organizacja pozarządowa wnioskowała o utworzenie tego miejsca. Umowa z PFRON-em została podpisana w listopadzie 2023 r.

– 14 lipca ub.r. rozpoczęliśmy nabór mieszkańców, który przeprowadziliśmy w sposób ciągły i otwarty. Proces miał charakter kwalifikacyjny, a nie konkursowy, i był zgodny z założeniami programu Wspomaganych Społeczności Mieszkaniowych. Już na etapie ubiegania się o dotację mieliśmy więcej chętnych niż miejsc, na które mogliśmy otrzymać dofinansowanie – podkreśla Iwona Kaczyńska, prezes zarządu Fundacji Leśne Zacisze.

Pod koniec lutego ww. podmiot złożył wniosek o dofinansowanie świadczenia usług wspomagających w WSM. Do tej pory koszty utrzymywania mieszkań były pokrywane z wpłat mieszkańców oraz ze środków Fundacji.

Początkowo PFRON przyznał 6 mln zł na ww. inwestycję. Z czasem wsparcie wzrosło o dodatkowe ok. 1,5 mln zł. Kwota ta wystarczyła na pokrycie wszystkich kosztów związanych z realizacją projektu. W efekcie powstał obiekt dostosowany do potrzeb lokalnej społeczności i osób z niepełnosprawnościami. Składa się on z dwóch parterowych budynków, każdy z nich o wysokości 7,2 m i powierzchni zabudowy ok. 350 m kw. Łącznie oddano 12 odrębnych mieszkań, które składają się z pokoju z aneksem kuchennym i łazienką. Są też przestrzenie wspólne (m.in. pokój dzienny z aneksem kuchennym), sanitariaty, pomieszczenia techniczne i gospodarcze oraz zaplecze dla personelu.

– W wymiarze ogólnopolskim WSM stanowią ważną alternatywę dla opieki instytucjonalnej i są krokiem w stronę deinstytucjonalizacji systemu wsparcia. Jest bardzo duże zapotrzebowanie na tego typu placówki. One zapewniają godne warunki, prywatność i poczucie bezpieczeństwa pod okiem wyspecjalizowanej kadry – stwierdza Iwona Kaczyńska.

Dla Fundacji największą trudnością w trakcie realizacji projektu było pogodzenie wysokich wymagań dostępnościowych i funkcjonalnych WSM z ograniczeniami formalnymi i organizacyjnymi. Projekt wymagał szczególnej precyzji oraz uwzględnienia bardzo zróżnicowanych potrzeb przyszłych mieszkańców. Jednak udało się wypracować rozwiązania spełniające zarówno wymogi formalne, jak i realne potrzeby użytkowników. Osiągnięto to dzięki ścisłej współpracy zespołu projektowego, inwestora i wykonawcy oraz podejściu do projektowania.

– Warto rozważyć zwiększenie skali i elastyczności WSM, aby umożliwić lepsze dopasowanie form wsparcia do zmieniających się potrzeb mieszkańców. Istotne byłoby także wzmocnienie komponentu integracji z lokalną społecznością. Na poziomie systemowym zasadne wydaje się uproszczenie procedur formalnych i zapewnienie stabilnego finansowania – podsumowuje prezes zarządu Fundacji Leśne Zacisze.

Zobacz galerię…

Marcin Gazda

Zdjęcia:
WSM w Kielcach – KTA Oddział Kielce
WSM w Ziemięcicach – Regionalna Fundacja Pomocy Niewidomym w Chorzowie
WSM w Gralewie – Fundacja Stephanus w Kamieniu Wielkim
WSM Kraszewo-Gaczuły – Fundacja Leśne Zacisze w Sokołowym Kącie

Data publikacji: 17.03.2026 r.