Choroba Alzheimera w obliczu zmian demograficznych. Raport Akademii Łazarskiego

Choroba Alzheimera staje się jednym z największych wyzwań zdrowotnych, społecznych i ekonomicznych w Polsce. 15 października, podczas konferencji z udziałem ekspertów klinicznych i analityków zdrowotnych zostały zaprezentowane wnioski z raportu raport „Choroba Alzheimera – stan opieki i kierunki rozwoju”. Dokument opracował Instytut Zarządzania w Ochronie Zdrowia Akademii Łazarskiego. Z informacji przedstawionych w raporcie wynika, że częstość rozpoznawania choroby wyraźnie wzrasta po 75. roku życia. W grupie osób powyżej 85 lat zdiagnozowaną chorobę Alzheimera ma 20,5 proc. kobiet i 12,6 proc. mężczyzn.

Dane te pokazują skalę wyzwania, przed którym stanie system wraz z dalszym starzeniem się społeczeństwa. Będzie rosła liczba osób wymagających diagnostyki, leczenia i długoterminowej opieki, a także związane z tym koszty ponoszone przez system ochrony zdrowia, opiekę społeczną, rodziny i państwo.

Jednocześnie choroba Alzheimera wkracza w erę przełomu diagnostycznego i terapeutycznego. Diagnostyka oparta na biomarkerach pozwala na wcześniejsze rozpoznawanie choroby, a pojawienie się terapii przyczynowych otwiera nowe możliwości leczenia pacjentów.

Choroba Alzheimera białą plamą na mapie neurologii
W ostatnich dekadach neurologia dokonała istotnego postępu w leczeniu wielu chorób, m.in. stwardnienia rozsianego, udaru mózgu, padaczki i chorób nerwowo-mięśniowych. Choroba Alzheimera przez długi czas pozostawała obszarem, w którym możliwości medycyny ograniczały się przede wszystkim do rozpoznawania, monitorowania jego przebiegu i łagodzenia objawów. Terapie przyczynowe otwierają nowy etap w podejściu do tej choroby. Spowalniają postęp choroby, pozwalając zachować samodzielność u odpowiednio zakwalifikowanych pacjentów na wczesnym etapie Alzheimera.

– Europejska Agencja Leków w ubiegłym roku zarejestrowała dwa leki ekanemab i donanemab. Leki te spowalniają tempo progresji choroby czyli przejścia z etapu chociażby łagodnych zaburzeń poznawczych do łagodnego otępienia, gdzie pacjent jest jeszcze nadal osobą samodzielną. Tak samo zwalnia proces przejścia z łagodnego otępienia do otępienia umiarkowanego, czyli wydłuża ten czas samodzielności – mówiła prof. dr hab. n. med. Halina Sienkiewicz-Jarosz, przewodnicząca Krajowej Rady do Spraw Neurologii, prezes elekt Polskiego Towarzystwa Neurologicznego,

Polska pozostaje krajem późnej diagnostyki
Ale leki to nie wszystko. Jednym z głównych wyzwań wskazanych w raporcie jest zbyt późne rozpoznawanie choroby Alzheimera. Wielu pacjentów trafia do specjalistycznej opieki dopiero na umiarkowanym lub zaawansowanym etapie choroby, kiedy zaburzenia poznawcze istotnie ograniczają codzienne funkcjonowanie.

Na tę sytuację wpływają m.in. niewystarczająca świadomość pierwszych objawów, trudności w odróżnianiu ich od naturalnych procesów starzenia, ograniczona czujność diagnostyczna oraz nierówny dostęp do diagnostyki neuropsychologicznej i biomarkerów. Problemem pozostaje również brak jednolitej, powszechnie dostępnej ścieżki postępowania, która przeprowadziłaby pacjenta od pierwszych objawów do rozpoznania choroby i dalszego postępowania.

Prof. dr hab. n. med. Bartosz Karaszewski, konsultant krajowy w dziedzinie neurologii uważa, że najważniejszą rzecz do zrobienia na teraz, to jest właśnie system i krótka ścieżka od momentu, kiedy pacjent pojawia się w systemie, zgłasza z objawami albo otoczenie widzi te objawy – do momentu, w którym otrzymuje prawidłową diagnozę.

Koszty choroby wykraczają poza budżet ochrony zdrowia
Choroba Alzheimera generuje koszty związane nie tylko z rozpoznaniem i leczeniem, ale również z opieką długoterminową, świadczeniami społecznymi, utratą aktywności zawodowej oraz obciążeniami ponoszonymi przez rodziny.

– Dane NFZ pokazują, że w latach 2019-2025 wartość świadczeń udzielonych pacjentom z chorobą Alzheimera i chorobami pokrewnymi wzrosła o ponad 100 proc., do niemal 440 mln zł rocznie – powiedziała dr n. o zdr. Katarzyna Sejbuk-Rozbicka, Akademia Łazarskiego.

Istotną część obciążeń stanowią koszty opieki nieformalnej, świadczonej przez członków rodzin. W Polsce zdecydowana większość osób z chorobą Alzheimera pozostaje pod opieką bliskich. Często wiąże się to z ograniczeniem aktywności zawodowej opiekunów, koniecznością reorganizacji życia rodzinnego oraz dodatkowymi wydatkami.

Wraz ze wzrostem liczby osób wymagających opieki koszty te będą rosnąć. Dlatego dyskusja o rozwiązaniach dla osób z chorobą Alzheimera nie może ograniczać się wyłącznie do bieżących wydatków ponoszonych przez system ochrony zdrowia. Powinna uwzględniać również wpływ choroby na samodzielność pacjentów, obciążenie opiekunów oraz konsekwencje społeczne i ekonomiczne, które w znacznej części pozostają poza systemem ochrony zdrowia.

Rosnące potrzeby pacjentów wymagają lepszej organizacji opieki
Raport wskazuje również na rozproszenie obecnego modelu opieki. Brakuje wystarczającej koordynacji pomiędzy podstawową opieką zdrowotną a opieką specjalistyczną, integracji świadczeń zdrowotnych i społecznych oraz osoby lub zespołu odpowiedzialnego za prowadzenie pacjenta przez kolejne etapy diagnostyki i leczenia.

Brak jasnej informacji o kolejnych krokach po pojawieniu się pierwszych objawów, trudnościach diagnostycznych i formach pomocy może opóźniać uzyskanie właściwego wsparcia. Jak podkreśla dr n. o zdr. Edyta Ekwińska, prezes Alzheimer Polska, istotne jest, aby pacjent i jego rodzina nie pozostawali sami z diagnozą, lecz mieli dostęp do rzetelnych informacji oraz pomocy dostosowanej do zmieniających się potrzeb.  Przełom w leczeniu Alzheimera, pojawienie się nowych leków jest bardzo ważne, ale kolejnym postulatem powinno być powstanie poradni chorób otępiennych – postulowała dr Edyta Ekwińska.

Potrzebne jest więc zorganizowanie ścieżki opieki obejmującej wczesne wykrywanie zaburzeń poznawczych, diagnostykę specjalistyczną, kwalifikację do leczenia, monitorowanie pacjentów i rehabilitację. Równie ważne jest zapewnienie rodzinom dostępu do edukacji, poradnictwa, wsparcia psychologicznego i opieki wytchnieniowej.

Krajowy Program to początek zmian
Przyjęcie przez Radę Ministrów Krajowego Programu Działań wobec Chorób Otępiennych na lata 2025-2030 stworzyło strategiczne ramy rozwoju polityki w tym obszarze. Kolejnym wyzwaniem jest przełożenie założeń programu na konkretne rozwiązania organizacyjne, finansowe i kliniczne.

Wśród priorytetów wskazanych w raporcie znalazły się m.in.:
• wdrożenie modelu koordynowanej opieki nad osobami z chorobami otępiennymi;
• utworzenie Regionalnej Sieci Leczenia Chorób Otępiennych, łączącej podstawową opiekę zdrowotną, poradnie, regionalne centra diagnostyczne i ośrodki referencyjne;
• rozszerzenie dostępu do nowoczesnej diagnostyki neuropsychologicznej, molekularnej związanej z oznaczaniem biomarkerów z krwi i płynu mózgowo-rdzeniowego oraz postawienie rozpoznania u pacjentów na wczesnych etapach choroby;
• refundacja nowych terapii i dostosowanie systemu do ich wdrażania – wymaga to rozwoju infrastruktury diagnostycznej, kompetencji klinicznych oraz mechanizmów kwalifikacji i monitorowania leczenia;
• wzmocnienie wsparcia dla opiekunów rodzinnych poprzez rozwój usług środowiskowych, edukacji i opieki wytchnieniowej;
• wdrożenie mierników jakości opieki oraz systematycznego monitorowania danych.

– Postęp medycyny otwiera nowy etap w podejściu do choroby Alzheimera. Nowe możliwości diagnostyczne oraz pojawienie się terapii przyczynowych stwarzają szansę na wcześniejsze rozpoznawanie choroby i skuteczniejsze wspieranie pacjentów na jej wczesnym etapie. Ważne jest, aby wiedza o tych możliwościach przekładała się na praktykę kliniczną, a pacjenci mieli coraz lepszy dostęp do nowoczesnej diagnostyki, leczenia i odpowiedniej opieki. Raport wskazuje kierunki rozwoju w tym obszarze i pokazuje, jak wykorzystać nowe możliwości terapeutyczne z korzyścią dla pacjentów i ich bliskich – podsumowała dr hab. Małgorzata Gałązka-Sobotka, rektor Akademii Łazarskiego, dyrektor Instytutu Zarządzania w Ochronie Zdrowia Akademii Łazarskiego

Pełna treść raportu

Oprac. jotka, fot. materiały prasowe

Data publikacji: 16.10.2026 r.