System wsparcia OzN– raport Ministerstwa Finansów. 246 mld zł i rosnące wyzwania

Z najnowszego raportu Ministerstwa Finansów wynika, że latach 2019–2023 Polska przeznaczyła ponad 246 mld zł na wsparcie osób z niepełnosprawnościami i ich rodzin. Choć nakłady rosną z roku na rok, system staje się coraz bardziej skomplikowany, kosztowny i trudny do reformowania.

Aż 95 proc. środków to wydatki „sztywne”. 87 proc. trafia na świadczenia pieniężne przyznawane często bezterminowo, decyzjami administracyjnymi, co wiąże się z koniecznością ochrony tzw. praw nabytych. W praktyce oznacza to, że trudno ograniczać istniejące świadczenia czy zmieniać kryteria ich przyznawania. Najłatwiej… dodawać nowe formy wsparcia. Efekt? System rośnie, ale nie zawsze staje się bardziej efektywny. Dodatkowo, poprzez swoją złożoność, może być odbierany jako niesprawiedliwy. System obejmuje ok 80 różnych form wsparcia.

„Świadczenia nakładają się w sposób nierównomierny, co oznacza, że osoby o niemal identycznym poziomie ograniczeń funkcjonalnych otrzymują znacząco różną wysokość bezpośredniego wsparcia finansowego. Jedni kumulują np. rentę socjalną wraz z dodatkiem dopełniającym, a także świadczenie wspierające, podczas gdy inni – mimo porównywalnych potrzeb – nie kwalifikują się do żadnego z nich.” System staje się coraz bardziej skomplikowany, rosną koszty administracyjne.

Centralną rolę w systemie odgrywa Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych (PFRON), który w latach 2019–2023 wydał ponad 28 mld zł .

Największa część tych środków trafia na:
• dofinansowanie wynagrodzeń pracowników z niepełnosprawnościami,
• programy aktywizacji zawodowej i społecznej,
• wsparcie samorządów i organizacji pozarządowych.

Dofinansowanie do wynagrodzeń pracowników z niepełnosprawnościami jest finansowane przede wszystkim z wpłat od pracodawców, o których mowa w art. 21 ustawy o rehabilitacji. Przychody PFRON z tego tytułu zwiększają się z roku na rok. Jednocześnie liczba zatrudnionych osób z niepełnosprawnościami, na które pracodawcy pobierają dofinansowanie do wynagrodzeń spada – o około 15 proc. w analizowanym okresie.

Ministerstwo Finansów w raporcie analizuje opcję zwiększenia wpłat od pracodawców poprzez podniesienie wartości procentowej przeciętnego wynagrodzenia z obecnych 40,65 proc. do nawet 50 proc.. „Zwiększone przychody PFRON mogłyby zostać przeznaczone np. na inne formy wsparcia OzN lub pozwoliłyby zmniejszyć wysokość dotacji z budżetu państwa na dofinansowanie do wynagrodzeń pracowników niepełnosprawnych”.

Dodatkowo w celu zwiększenia budżetu PFRON w raporcie rozważana jest też opcja wyłączenia usług sprzątających oraz ochrony mienia z możliwości wystawiania kupującym informacji o obniżeniu wpłat na PFRON (tzw. ulgi na PFRON). „Potencjalna zmiana polegająca na wyłączeniu tych usług z zakresu ulgi zwiększyłaby przychody PFRON o około 975 mln zł.”

Raport wskazuje również na problemy z efektywnością części działań:
• programy nie zawsze wykorzystują pełne budżety,
• niektóre instrumenty (np. wsparcie „covidowe”) są nadal dostępne mimo zmiany realiów,
• część działań się dubluje np. dwa programy PFRON wspierają likwidację barier architektonicznych w samorządach, co może oznaczać nieefektywne zarządzanie środkami.

Wnioski: potrzeba zmian systemowych
Raport jasno pokazuje, że bez zmian legislacyjnych i uporządkowania mechanizmów wsparcia trudno będzie zwiększyć efektywność wydatkowania środków publicznych.

Raport z przeglądu wydatków wsparcia OzN

Info: POPON, fot. pexels.com / cottonbro studio

Data publikacji: 15.04.2026 r.