Przegląd ustawy o świadczeniu wspierającym. Prośba RPO do pełnomocnik ds. osób niepełnosprawnych

1 stycznia 2024 r. weszła w życie ustawa z 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym. Wprowadziła nowe świadczenie, którego celem jest udzielenie osobom z największymi trudnościami pomocy służącej częściowemu pokryciu wydatków związanych z zaspokojeniem szczególnych potrzeb życiowych. Przysługuje ono osobie od 18. roku życia posiadającej decyzję ustalającą poziom potrzeby wsparcia od 70 do 100 punktów.

Decyzję ustalającą poziom potrzeby wsparcia wydaje wojewódzki zespół ds. orzekania o niepełnosprawności. Ustawa zakłada, że wnioski mają być rozpatrywane w terminie nie dłuższym niż 3 miesiące. Postępowanie ws. świadczenia wspierającego prowadzi i wypłaca ZUS.

Minister rodziny, pracy i polityki społecznej, po upływie roku od dnia wejścia w życie ustawy, został zobowiązany do przeglądu stosowania ustawy, standardów ustawy o rehabilitacji i procedur postępowania w sprawach ustalania poziomu potrzeby wsparcia, oraz przedstawienia rekomendacji Radzie Ministrów w kwestii ewentualnej konieczności podjęcia działań korygujących.

Rzecznik praw obywatelskich przedstawił uwagi do ustawy o świadczeniu wspierającym.
Uznał, że najpoważniejszym problemem jest długotrwałość postępowań wojewódzkich zespołów ds. orzekania o niepełnosprawności w sprawie wniosków o wydanie decyzji o ustalenie poziomu wsparcia. Trzymiesięczny termin jest drastycznie przekraczany, nawet o kilkanaście miesięcy. Problem ten był już wcześniej sygnalizowany pełnomocnikowi rządu ds. osób niepełnosprawnych, jednakże wciąż pozostaje nierozwiązany.

Pozbawia to możliwości uzyskania przez osoby z niepełnosprawnościami niezbędnego wsparcia nie tylko w rozsądnym terminie, ale w ogóle. Dotyka rodzin i bliskich osób, które zmarły w trakcie przedłużającej się procedury. Wpływa też niekorzystnie na sytuację osób pobierających świadczenia opiekuńcze przed uzyskaniem świadczenia wspierającego przez osobę, której świadczyli wsparcie.

Jak wynika ze skarg do RPO, jest duża grupa osób, które wniosły o ustalenie poziomu potrzeby wsparcia i zmarły przed wydaniem rozstrzygnięcia z powodu długotrwałego procedowania wniosku, albo uzyskały decyzję, ale zmarły w trakcie postępowania o ustalenie prawa do świadczenia wspierającego przez ZUS. Śmierć osoby wnioskującej powoduje niemożność dochodzenia świadczenia. Tymczasem opiekunowie, bliscy, krewni – którzy w czasie postępowania świadczyli wsparcie, także finansowe, osobie z niepełnosprawnością, oczekują wypłacenia świadczenia za okres od złożenia wniosku do śmierci osoby wnioskującej.

Kwestia ta nie ma rozwiązania na gruncie obowiązującego prawa. Jedynie tylko wobec śmierci osoby, która miała ustalone prawo do świadczenia wspierającego, a nie zdążyła go pobrać, najbliżsi mogą wystąpić do ZUS o wypłatę niezrealizowanego świadczenia.

Konsekwencją ustalenia prawa do świadczenia wspierającego jest uchylenie z mocą wsteczną decyzji o ustaleniu świadczenia opiekuńczego. O ile nie budzi wątpliwości niemożność pobierania za ten sam okres dwóch świadczeń i konieczność rozstrzygnięcia o obowiązku zwrotu świadczenia opiekuńczego, to są istotne wątpliwości co do uchylania z mocą wsteczną uprawnienia do opłacania składek na ubezpieczenia społeczne i ubezpieczenie zdrowotne za opiekuna i w konsekwencji zobowiązaniem opiekuna do zwrotu NFZ kosztów udzielonych świadczeń zdrowotnych.

Przedłużające się postępowanie o ustalenie poziomu potrzeby wsparcia wpływa też na możliwość skorzystania przez dotychczasowego opiekuna z uprawnienia do świadczenia przedemerytalnego, z uwagi na utratę prawa do świadczenia opiekuńczego wobec przyznania osobie, nad którą opieka była sprawowana, prawa do świadczenia wspierającego. Terminy z ustawy o świadczeniach przedemerytalnych, w tym zarejestrowania się w powiatowym urzędzie pracy w 60 dni od ustania prawa do świadczenia opiekuńczego są niemożliwe do dotrzymania. Powoduje to niemożność skorzystania z mechanizmu osłonowego.

Liczne skargi dotyczą także wykluczenia z dostępu do świadczenia wspierającego osób przebywających w domach pomocy społecznej i placówkach całodobowej opieki – zwłaszcza wobec pobytu na zasadach komercyjnych.

Ponadto ustawa o świadczeniu wspierającym nie przewiduje możliwości złożenia przez osobę z niepełnosprawnością wniosku w formie innej niż cyfrowa. Ze skarg wynika, że stanowi to istotną barierę w korzystaniu z możliwości uzyskania wsparcia, ponieważ nie wszyscy wnioskujący mają wystarczające kompetencje cyfrowe. Kwestia ta wymaga analizy pod kątem zasadności wprowadzenia dodatkowych rozwiązań.

Z uwagi na nowe zasady ustalania dochodu świadczenie wspierające stanowi dochód osób ubiegających się o przyznanie usług opiekuńczych, co powoduje wzrost kosztów odpłatności za usługi opiekuńcze i minimalizuje finansowe korzyści z otrzymania przez osoby z niepełnosprawnością nowego świadczenia – co niweczy cel świadczenia wspierającego.

W odpowiedzi Łukasz Krasoń, ówczesny sekretarz stanu w MRPiPS podkreślił, że wsparcie osób z niepełnosprawnościami i ich rodzin stanowi jeden z priorytetów działań rządu. System wsparcia tej grupy osób oparty jest na rozwiązaniach szczególnych i preferencyjnych. Takie założenie ma na celu zapewnienie możliwości rekompensaty pojawiających się dodatkowych ograniczeń, które wynikają z przyczyn niepełnosprawności lub niepełnosprawność może je pogłębiać.
Pełnomocnik rządu ds. osób niepełnosprawnych zapewnił też, że poruszane przez RPO problemy są analizowane w ramach przeglądu stosowania przepisów ustawy o świadczeniu wspierającym, zgodnie jej art. 69, który to mechanizm przewidział ustawodawca.  Po zakończeniu prac przegląd ten wraz z rekomendacjami zostanie przekazany do akceptacji Rady Ministrów.

W związku z powyższym PO zwrócił się do Mai Nowak, obecnie obejmującej stanowisko sekretarza stanu w MRPiPS i pełnomocnika rządu ds. osób niepełnosprawnych, o informacje o wynikach przeprowadzonego na podstawie art. 69 ustawy o świadczeniu wspierającym przeglądu, który wraz z rekomendacjami został przyjęty w dniu 16 października 2025 r. przez Radę Ministrów, a także planowanych kierunkach zmian systemowych oraz legislacyjnych odnoszących się do omawianego obszaru wsparcia.

Oprac. Jolanta Kołacz, źródło BRPO, fot.pexels.com

Data publikacji: 09.01.2026 r.