Czym jest kino dostępne oraz jaką rolę odgrywa w budowaniu kultury inkluzyjnej, przyjaznej osobom ze szczególnymi potrzebami? W jaki sposób promować dostępną kulturę i zarządzać dostępnością oraz technologiami wspierającymi różnorodne grupy odbiorców? Tego między innymi można było dowiedzieć się w dniach 24 – 26 lutego podczas trzeciej edycji Forum Bez Barier. Organizatorem wydarzenia było Centrum Kultury Zamek w Poznaniu oraz Kino Pałacowe. Udział wzięło blisko 250 osób z: Wielkiej Brytanii, Rumunii, Norwegii, Belgii, Holandii, Chorwacji, Słowacji, USA i Polski.
Tegoroczna edycja Forum nosiła podtytuł „O kinie dostępnym”. Zgromadziła przedstawicieli kin, dystrybutorów, producentów festiwali, reprezentantów instytucji kultury oraz dostawców technologii wspomagających dostępność. Warsztaty, rozmowy, prezentacje i spotkania z ekspertami dotyczące wydarzeń filmowych przygotowywanych zgodnie z zasadami projektowania uniwersalnego pozwoliły szeroko spojrzeć na kwestię dostępności kin, a także reprezentacji osób z niepełnosprawnościami w produkcjach filmowych.
Wydarzenie odbywało się stacjonarnie oraz online. Było tłumaczone na język polski, angielski oraz polski język migowy (PJM). Dostępne były także żółte napisy na czarnym tle (w języku polskim i angielskim) oraz pętla indukcyjna. Uczestnicy mogli odpocząć w przygotowanym do tego celu pokoju wyciszenia.
Skąd pomysł Forum Bez Barier?
Idea Forum – jak czytamy na stronie organizatorów – narodziła się w trakcie realizacji programu „Kino Bez Barier”. Został on uruchomiony w 2022 roku w Kinie Pałacowym w Poznaniu, a rok później także w Kinie „Nowe Horyzonty” we Wrocławiu i Kinie „Echo” w Jarocinie. Cotygodniowe pokazy filmowe z audiodeskrypcją, tłumaczeniem na PJM oraz napisami na żywo zyskały zainteresowanie licznej grupy widzów, zdobyły zainteresowanie mediów i branży kinowej.
W „Kinie Bez Barier” oglądać można różne filmy – zarówno produkcji polskiej jak i zagranicznej. Każdy znajdzie coś dla siebie. Są też seanse dla dzieci i młodzieży. Niekwestionowaną zaletą „Kina Bez Barier” jest oczywiście jego dostępność, ale także ceny biletów na seanse: bilet dla jednej osoby kosztuje tylko 5 złotych, a dla opiekuna osoby z niepełnosprawnością – złotówkę. To znakomita alternatywa dla widzów, którzy z przyczyn finansowych nie mają możliwości uczestnictwa w seansach oferowanych przez duże, komercyjne kina.
„Kino Bez Barier” odwiedzają również osoby, które chcą dowiedzieć się, jak wygląda audiodeskrypcja seansu filmowego lub jego tłumaczenie na język migowy. Dla osób ze specjalnymi potrzebami pokaz „Kina Bez Barier” był pierwszym razem, kiedy kino było naprawdę dostępne.
Kino jako miejsce spotkań
Forum Bez Barier było spotkaniem poświęconym dostępności w sektorze audiowizualnym. Uczestnicy dowiedzieli się, w jaki sposób tworzyć i dystrybuować filmy z uwzględnieniem różnorodnych potrzeb publiczności – osób z niepełnosprawnością, seniorów, dzieci czy widzów o wysokiej wrażliwości na bodźce.
Jednym z głównych wątków Forum była przyszłość kina w rzeczywistości zdominowanej przez platformy streamingowe i indywidualne formy odbioru kultury. Z danych badawczych przytoczonych podczas wydarzenia wynika, że około 70 proc. osób uczestniczy w życiu kulturalnym bez wychodzenia z domu. Umożliwia to nie tylko telewizor, ale przede wszystkim urządzenia mobilne jak laptop, tablet czy smartfon i zainstalowane na nich popularne aplikacje. Któż z nas nie kojarzy Netflixa albo Canal+, Apple TV, CDA.pl czy SkyShowtime.
Lista platform do oglądania filmów i seriali jest długa, a zważywszy na ich popularność, można przewidzieć, że będą powstawały kolejne. Uczestnicy Forum podkreślali, że w tej sytuacji kina stacjonarne mogą stać się ważnymi lokalnymi centrami spotkań i integracji. Warunkiem jest jednak zapewnienie dostępności, zarówno architektonicznej jak i komunikacyjnej czy technologicznej.
„Oglądanie filmu bez audiodeskrypcji jest jak słuchanie części rozmowy przez drzwi – słyszysz głosy, ale nie masz pojęcia, co się dzieje” – to wypowiedź jednej z odbiorczyń kultury cytowana w drukowanym materiale dla uczestników Forum. Nie sposób się z tym stwierdzeniem nie zgodzić. W kinach osoby ze szczególnymi potrzebami często czują się jakby przeszkadzały – ich potrzeby nie są zauważane i respektowane.
Samo dotarcie na miejsce w kinie jest sporym wyzwaniem. Dlaczego? Żeby się o tym przekonać wystarczy być osobą niewidomą lub słabowidzącą albo po prostu – dla ułatwienia – zamknąć oczy i tak wejść na salę kinową. Dostępność to nie tylko słowo. Nie tylko technologia, ale atmosfera i relacje. Ostatnio w przestrzeni publicznej brzmi coraz częściej i odnieść można wrażenie, że jest odmieniane przez wszystkie przypadki. Jednak, czy na pewno wiemy, na czym powinna polegać dostępność w sektorze audiowizualnym? Jak przygotowywać i pokazy filmowe, aby nikt nie czuł się wykluczony? Podjazdy dla wózków i windy, oznaczenia kontrastowe przed wejściem do kin i w drodze na sale kinowe, audiodeskrypcje, tłumaczenia na PJM i pętle indukcyjne to jedno, a drugie – uważność, empatia, umiejętność dostrzegania indywidualnych potrzeb widzów oraz właściwego reagowania na nie.
Filmoterapia i integracja
Odbywający się w Krakowie Festiwal Filmowy Osób z Niepełnosprawnościami FilmON jako narzędzie filmoterapii i integracji zaprezentowwał Mateusz Mirocha, producent filmowy związany z tym przedsięwzięciem. Wyjaśnił, że filmoterapię, czyli metodę terapeutyczną i rozwojową wykorzystującą filmy jako narzędzie pracy nad emocjami, dzielimy na filmoterapię aktywną i klasyczną. Pierwsza z wymienionych opiera się na angażowaniu widza w analizę, dyskusję oraz twórcze działania, natomiast filmoterapia klasyczna działa w oparciu o mechanizm katharsis, czyli oczyszczenia i opiera się na identyfikacji z bohaterem, w celu bezpiecznego doświadczania własnych emocji.
Festiwal FilmON stawia na integrację i akceptację różnorodności, a także na współpracę z instytucjami kultury. Inicjatywa ma na celu ukazanie twórczego potencjału osób z niepełnosprawnościami. W ramach Festiwalu FilmON prowadzone są między innymi seanse z warsztatami, podczas których odbiorcy mogą dowiedzieć się, jak zachować się podczas pierwszego kontaktu z osobą z niepełnosprawnością.
Podczas tegorocznej edycji Forum Bez Barier poruszono również kwestię samorzecznictwa i sojusznictwa w kinie na ekranie i poza nim. Samorzecznictwo i sojusznictwo w kinie to koncepcje odnoszące się do reprezentacji, tworzenia treści oraz dostępności w przemyśle filmowym mające na celu oddanie głosu grupom narażonym na wykluczenie lub wykluczonym.
Przeprowadzono także między innymi panel pn. „Współpraca jako narzędzie dostępności”. Nie można bowiem mówić o dostępności w sektorze audiowizualnym bez wspomnianej wyżej współpracy z instytucjami kultury. Składa się na nią dialog, wymiana doświadczeń, organizacja spotkań, warsztatów i paneli eksperckich, jak również trwałe wdrażanie standardów dostępności. Ostatnie jest możliwe dzięki współpracy z samorządami jak np. Miasto Poznań, pozyskiwaniu środków z funduszy unijnych czy Polskiego Instytutu Sztuki Filmowej.
Bezpieczna przestrzeń dialogu
Prof. Marcin Adamczak, filmoznawca z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu w podsumowaniu zwrócił uwagę, że dyskretnym królem rynku filmowego jest demografia. Społeczeństwa nieuchronnie starzeją się. Wiele osób wraz z wiekiem będzie doświadczało różnego rodzaju ograniczeń w codziennym funkcjonowaniu przy jednoczesnej potrzebie prowadzenia aktywnego życia, w tym uczestnictwa w kulturze. Ten trend – jak trafnie zauważył mówca – jest dużym wyzwaniem dla współczesnego kina.
– Jesteśmy dumne i szczęśliwe, że Forum Bez Barier stało się bezpieczną przestrzenią dialogu i realnej współpracy, której celem jest inicjowanie i wzmacnianie systemowych zmian w polskiej oraz europejskiej kinematografii. Chcemy, aby kina były otwarte na różnorodną publiczność, niezależnie od indywidualnych potrzeb, stanu zdrowia, poziomu sprawności czy sposobu komunikowania się – mówiła Joanna Stankiewicz, liderka Forum Bez Barier.
Podczas Forum wręczono nagrody za działania na rzecz dostępności kultury filmowej dla osób z różnymi potrzebami. Zwyciężył Festiwal Filmowy Osób z Niepełnosprawnościami FilmON z Krakowa. Szczególną formą wyróżnienia były tzw. Zachęty, które posłużą sfinansowaniu audiodeskrypcji i napisów dla niesłyszących do trzech pełnometrażowych filmów zagranicznych. Fundatorami tych nagród jest Miasto Poznań oraz Centrum Kultury Zamek. Dzięki nim trzy zagraniczne obrazy: „Tajny Agent” (dystrybucja Gutek Film), „Żywa Ziemia” (dystrybucja GoToFilms) i „Pieśni Lasu” (dystrybucja Against Gravity) trafią do polskich kin z audiodeskrypcją i napisami.
Forum Bez Barier zostało objęte patronatem honorowym prezydenta Poznania. Projekt był współfinansowany ze środków Unii Europejskiej (program „Kreatywna Europa: Audience Development & Film Education), Polskiego Instytutu Sztuki Filmowej oraz środków budżetowych Miasta Poznań będących w dyspozycji Centrum Kultury Zamek.
Karolina Anna Kasprzak, fot. autorka, CK Zamek w Poznaniu
Data publikacji: 02.03.2026 r.
