Dostępność książek elektronicznych. Kolejne webinarium z cyklu „PFRON wspiera dostępność”

Rynek książek elektronicznych przestał być technologicznym dodatkiem do tradycyjnego wydawnictwa. Stał się pełnoprawną częścią rynku usług cyfrowych. To oznacza, że dziś nie wystarczy już po prostu sprzedać plik. Trzeba także zadbać o to, by odbiorca mógł z tej książki realnie skorzystać: odnaleźć się w jej strukturze, sprawnie poruszać się po treści, odczytać ją z pomocą technologii wspomagających. Dla wydawców, platform sprzedażowych i dystrybutorów nie jest to drobna korekta techniczna. To zmiana sposobu myślenia o produkcie, jego jakości oraz o odpowiedzialności wobec odbiorców.

Wymagania wobec książek elektronicznych są określone w Polskim Akcie Dostępności w:
– artykule 8, 10, 12.
W artykule 17 zawarte są dodatkowe wymagania wobec usług rozpowszechniania książek elektronicznych, np.
– jeśli książka zawiera też dźwięk powinien być on spójny z tekstem,
– należy zapewnić dostęp do treści i struktury książki elektronicznej,
– powinna być nawigacja po treści i układzie graficznym książki elektronicznej,
– powinny być udzielane informacje o funkcjach i właściwościach zapewniających spełnianie wymagań dostępności treści książki elektronicznej za pośrednictwem metadanych.

Ponadto standardy i regulacje, które są źródłem wiedzy, jak wydawcy powinni przygotowywać elektroniczne książki znajdują się w:
– WCAG – Web Content Accessibility Guidelines międzynarodowym standardzie tworzenia stron i aplikacji internetowych, tak aby były one dostępne dla OzN pod kątem postrzegalności, funkcjonalności, zrozumiałości, kompatybilności.
– EPUB Accessibility,
– czy w Europejskim Akcie o Dostępności (EAA), który m.in. określa obowiązki dla wydawców i dystrybutorów i wymagania dla produktów cyfrowych.

Dostępność książek oznacza projektowanie i publikowanie treści w taki sposób, aby mogły być używane przez możliwie największą liczbę osób, niezależnie od: niepełnosprawności wzroku, ograniczeń ruchowych, trudności poznawczych, wieku czy używanego urządzenia.

Dostępność książek zapewnia równość w dostępie do wiedzy, kultury i edukacji. Zwłaszcza dla osób niewidomych lub niedowidzących książki edukacyjne są w bardzo dużym stopniu „oknem na świat”. Dzięki nim mogą się uczyć, dokształcać się, być równi np. na ryku pracy.  Fundacja Polskich Niewidomych i Słabowidzących ,,Trakt” na stronie badania.trakt.org.pl opublikowała raport z „Badania oferty e-booków oraz potrzeb niewidomych czytelników książek w kontekście Ustawy o zapewnianiu spełniania wymagań dostępności niektórych produktów i usług z dnia 26 kwietnia 2024 r.”

Z książek elektronicznych korzystają osoby z różnymi dysfunkcjami i należy uwzględniać ich potrzeby.
Osoby niewidome i słabowidzące najczęściej korzystają z czytników ekranu, powiększalników tekstu, audiobooków.
Dla osób z dysleksją ważny jest uproszczony układ, odpowiedni krój pisma, odpowiednie odstępy a także możliwość zmiany koloru tła i czcionki.
Dla osoby z ograniczeniami ruchowymi istotna jest możliwość nawigacją klawiatur, czy kompatybilność z technologiami wspomagającymi
Osoby starsze, seniorzy – dla nich znaczenie ma prosta struktura treści i większa czytelność.

Po stronie podmiotu rozpowszechniającego książki elektroniczne należy:
– Zapewnianie spełniania wymagań dostępności usługi
– Zapewnianie dostępnej informacji na temat usługi
– Przeprowadzanie oceny zgodności usługi z wymaganiami dostępności i przechowywanie jej wraz z informacjami przez cały okres oferowania
– Uwzględnianie zmian, na podstawie których zadeklarowano zgodność z wymaganiami dostępności
– Podejmowanie działań naprawczych, gdy usługa nie spełnia wymagań dostępności
– Informowanie Urzędu Komunikacji Elektronicznej (UKE) o niespełnianiu wymagań dostępności wraz z informacją o działaniach naprawczych
– Udzielanie na żądanie PFRON lub UKE informacji (pisemnie, papierowo lub elektronicznie) potwierdzających zgodność usługi z wymogami dostępności i współpraca w zakresie działań naprawczych jeżeli są potrzebne.

Dobre praktyki, które powinny być stosowane przez wydawców:
– Dostępność planowana od początku procesu wydawniczego
– Uświadomienie wszystkim uczestnikom procesu wydawniczego, jakie etyczne i prawne zobowiązania muszą wypełnić, by zapewnić dostępność
– Myślenie do przodu – wyznaczenie kto w zespole jest odpowiedzialny za wdrażanie dostępności na każdym etapie procesu wydawniczego
– Przeprowadzenie szczegółowego audytu i koniecznych modyfikacji w zakresie dostępności nie tylko publikacji elektronicznych, ale także strony, wykorzystanie dedykowanych narzędzi i automatyzacja procesów
– Przed publikacją: sprawdzenie struktury dokumentu, sprawdzenie poprawności opisów alternatywnych, testy na czytnikach ekranu, kontrola kontrastu i czytelności
– Po publikacji: zbieranie opinii użytkowników, aktualizacja błędów, monitorowanie zgodności ze standardami.

E-booki aby były zgodne z zasadami dostępności muszą mieć:
– Czytelną strukturę (poprawna hierarchia nagłówków, które tworzone są za pomocą stylów, aktywny spis treści, logiczna kolejność czytania – poprawne oznaczenia rozdziałów)
– Semantykę treści (listy, cytaty i tabele oznaczone semantycznie, unikanie ręcznego formatowania)
– Dostępne grafiki (krótkie i konkretne opisy alternatywne, opisy wykresów, infografik i schematów, przekazywanie znaczenia grafiki)
– Czytelność tekstu (responsywność – możliwość zmiany wielkości czcionki i dostosowanie do różnych ekranów i urządzeń, odpowiedni kontrast, krótkie akapity i odstępy)
– Dostępną nawigację (zgodność z obsługą klawiatury, możliwość przechodzenia między rozdziałami/sekcjami, oznaczone linki i przypisy)
– Multimedia (napisy do materiałów wideo, transkrypcje audio, kontrola odtwarzania)

Najczęściej popełniane błędy:
– skanowany PDF bez OCR, czyli technologii rozpoznawania tekstu z obrazu
– brak opisów alternatywnych
– zbyt mały kontrast
– tekst osadzony w obrazach
– ręczne formatowanie
– nieuporządkowana struktura nagłówków
– utrudniona nawigacja
– brak walidacji

Dostępne książki nie tylko ułatwiają dostęp do wiedzy, informacji, rozrywki osobom z różnymi dysfunkcjami, ale są dobrą inwestycją, która zwiększa grupę odbiorców, kreuje pozytywny wizerunek wydawnictwa, przedłuża żywotność publikacji.

W przypadku braku dostępności można złożyć skargę lub zawiadomienie.

Skargę składa się bezpośrednio do podmiotu gospodarczego w sytuacji naruszenia interesu faktycznego konsumenta.

Skarga powinna zawierać:
– imię i nazwisko konsumenta,
– adres do korespondencji, adres e-mail lub nr telefonu oraz preferowany sposób kontaktu,
– wskazanie produktu lub usługi, którego dotyczy skarga,
– wskazanie wymagania dostępności, którego nie spełniają produkt lub usługa, wraz z żądaniem zapewnienia jego spełniania przez podmiot gospodarczy,
– może też zawierać opis preferowanego sposobu zapewnienia dostępności.

Podmiot gospodarczy musi odpowiedzieć i ma czas na naprawę błędu – jest to 30 dni lub 60 dni w przypadku spraw wymagających głębszej analizy.
W przypadku braku odpowiedzi – skargę uznaje się za zasadną (zgodnie z żądaniem skarżącego) . Realizacja żądania odbywa się w terminie 6 miesięcy (podmiot gospodarczy jest obowiązany zrealizować żądanie w terminie nie dłuższym niż 6 miesięcy).

Zawiadomienie jest składane do Prezesa Zarządu PFRON.
– przez stronę MójPFRON,
– telefonicznie pod numerem 22 581 84 10 wew. 5,
– za pomocą korespondencji elektronicznej za pomocą adresu e-Doręczeń PFRON lub na adres mailowy: dostepnosc@pfron.org.pl
– może też być złożone przy wsparciu tłumacza PJM,
Może je złożyć osoba fizyczna, organizacja lub przedsiębiorca. Nie trzeba być osobą ze szczególnymi potrzebami.

Zawiadomienie powinno zawierać: dane podmiotu gospodarczego, którego dotyczy zawiadomienie, (np. nazwa, adres, strona internetowa)
– dane produktu albo usługi, których dotyczy zawiadomienie
– informacja dlaczego produkt albo usługa nie są dostępne (odniesienie do konkretnych wymagań z rozdziału 2 PAD).

Zawiadomienie jest rozpatrywane w terminie 30 dni przez Prezesa Zarządu PFRON lub przekazywane do właściwego organu nadzoru rynku.

Oprac. Jolanta Kołacz, fot. pixabay.com

Data publikacji: 28.05.2026 r.