Magiczna dwunastka, czyli o tym, jak środowisko OzN domaga się swoich praw

29 października w Warszawie odbył się 12 Kongres Osób z Niepełnosprawnościami. W tym roku towarzyszyło mu hasło „Chcemy ustaw! Chcemy praw!” Nazwany przez organizatora, czyli Polskie Forum Osób Niepełnosprawnych, wydarzeniem w czasach przełomu, zgromadził przedstawicieli instytucji i organizacji działających w środowisku i na rzecz OzN, ale także liczną reprezentację ich samych, self-adwokatów, którzy chcą nie tylko rozmawiać, ale przede wszystkim decydować o swojej przyszłości i wyznaczać kierunki najpilniejszych działań.

Na początek występujący w imieniu organizatora dr Krzysztof Kurowski i dr Monika Zima-Parjaszewska nawiązali do hasła ubiegłorocznego Kongresu, które brzmiało Prawa w odwrocie.

– Obecnie mamy ustawę o asystencji osobistej osób z niepełnosprawnościami, choć nie jest to ustawa naszych marzeń, dużo jej do tego brakuje. Ale mamy też konkretne procesy i chcemy, żeby one dotarły do końca, a te są na etapie początkowym. By przerodziły się w projekty, w ustawy- wyjaśniał dr Kurowski.

Przypomniano także, że Polska w 2012 roku, kiedy przyjęła Konwencję ONZ o prawach osób z niepełnosprawnościami, konkretne zobowiązanie, które musi zrealizować. Tymczasem 12 artykuł tejże Konwencji, jest największym zaniechaniem państwa polskiego, czyli brakiem realizacji wspieranego podejmowania decyzji. 12 artykuł kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, mówiący o zakazie zawierania małżeństw przez osoby z niepełnosprawnością intelektualną i psychiczną, to kolejne zaniechanie państwa polskiego. Nawiązując do daty przyjęcia konwencji i numeru tegorocznego kongresu, dwunastkę określono jako liczbę magiczną.
– Dwunasty rok spotykamy się tutaj, żeby rozmawiać o tym, że chcemy praw, zagwarantowanej legislacji, oczywiście z odpowiednim finansowaniem, bo bez tego finansowania nie ma szans na wdrożenie tej legislacji – dodała dr Zima=Parjaszewska.

Czas, w którym odbywał się ten Kongres organizatorzy nieprzypadkowo nazwali przełomowym. Sejmowa Podkomisja Nadzwyczajna do rozpatrzenia rządowego projektu ustawy o instrumentach wspieranego podejmowania decyzji, utworzona 3 września br., właśnie rozpoczęła pracę. Ustawa o asystencji osobistej przyjęta przez Sejm 18 września br. czeka na podpis prezydenta RP. Ale jej wdrożenie nie nastąpi wcześniej jak 2028 roku. Całkowite zaś wdrożenie Konwencji ONZ o prawach osób z niepełnosprawnościami w Polsce nastąpi – jak się wydaje – jeszcze później. Środowisko zatem podejmuje dyskusję na temat kierunków działań, które przybliżą nas do realizacji pełni praw osób z niepełnosprawnościami. Dotyczy to obszarów, które stały się przedmiotem dyskusji podczas kongresowych sesji: obok wspieranego podejmowania decyzji była to reforma systemu orzecznictwa i systemu pomocy społecznej, odejścia od instytucjonalnych form wspierania OzN, dostępności i realizacji świadczenia wspierającego. Za najważniejszą z poruszanych uznano jednak aktywne wsparcie w niezależnym zatrudnieniu, którego – jak podkreślono – w dalszym ciągu nie ma.

Kongres odbywał się pod honorowym patronatem rzecznik praw obywatelskich. Pełniąca tę funkcję Sylwia Grzegorczyk-Abram w swym wystąpieniu przypomniała, że Biuro RPO od lat aktywnie wspiera działania, które dotyczą praw OzN.
– I jeśli to się zmieni to będzie to intensyfikacja działań, bo jest to temat dla mnie ważny (…), bo dotyczy ustawowych praw człowieka, godności, pełni praw. I realizacji Konwencji, o której dziś będziemy mówić. To dobry moment by określić co już udało się zrobić, ale jakie jeszcze wspólne wyzwania przed nami są. Bo tak to traktuję, ze jest to moje i zobowiązanie a przede wszystkim Biura jako organu monitorującego realizację Konwencji i zobowiązania organów państwa. Myślę, że jesteśmy w takim głębokim sojuszu i współpracy – powiedziała m.in. Sylwia Grzegorczyk-Abram.

W dalszej części swego wystąpienia podkreśliła, że Konwencja jest aktem międzynarodowym, katalogiem praw OzN, który powinien być rozumiany i szanowany a jego monitorowanie powinno być obowiązkiem organów państwa.
-Ten dokument wprowadził też zmianę w myśleniu, zmianę perspektywy myslenia o OzN nie tylko jako tych wymagających opieki, ochrony, wsparcia socjalnego i medycznego, ale jako pełnoprawnych obywateli i obywatelek, którzy maja takie same prawa, takie same wolności i takie same możliwości decydowania o własnym życiu jak wszyscy obywatele – podkreśliła RPO.

Kolejnym punktem było wręczenie tytułów Ambasadora / Ambasadorki Konwencji ONZ o prawach osób z niepełnosprawnościami. Uhonorowani zostali dr Beata Gulati za wieloletnie i często pionierskie działania umożliwiające osobom g/Głuchym naukę języków obcych, a wszystkim chętnym studiowanie, Agnieszka Jędrzejczyk za wytrwałe wspieranie świetnym piórem walki o ustawową asystencję osobistą oraz udowadnianie, jak ważna jest rola dziennikarzy, gdy państwo rozczarowuje, Marta Lorczyk za ustawiczną pracę u podstaw w sieci oraz walkę tam, gdzie to konieczne – od manifestacji ulicznej po sejm – o możliwość prowadzenia niezależnego życia, Marcin Urbaniak za wsłuchiwanie się w potrzeby innych oraz idące za tym praktyczne działania – w trudnych warunkach lokalnych – umożliwiające prowadzenie niezależnego życia.

Obrady kongresu poprzedziła prezentacja prac czterech regionalnych Konwentów Konwentów Osób z Niepełnosprawnościami, które odbyły się w październiku tego roku w Białymstoku, Łodzi, Elblągu i we Wrocławiu. Każdy z konwentów zajmował się odrębnym zagadnieniem. W Białymstoku pod hasłem „Bezpieczne Podlasie dla wszystkich” dyskutowano o włączeniu OzN do systemu powiadamiania o alarmach. W Elblągu OzN samodzielnie uczestniczące w życiu społecznym wymieniały się doświadczeniami. W Łodzi dyskutowano o dostępności i procesie skargowym na jej brak, z kolei we Wrocławiu dyskutowano o dostępności jako elemencie życia społecznego.

Natomiast wprowadzeniem w tematykę kongresu stał się panel dyskusyjny pt. „Chcemy ustaw, chcemy praw”, w którym wzięli udział przedstawiciele organizacji będących gospodarzami sesji tematycznych odbywających się w drugiej części dnia. Wybór jednej z trzech odbywających się równolegle sesji nie był rzeczą łatwą ponieważ w trakcie każdej z nich poruszano kwestie istotne dla całego środowiska OzN. Dotyczyły one zagadnień, które przywołane zostały już na początku tegorocznego kongresu. W sesjach brali udział zarówno eksperci – przedstawiciele organizacji i instytucji zajmujących się szeroko pojętą problematyką OzN oraz wspomniani na początku self-adwokaci.

Temat sesji pierwszej brzmiał „Chcemy wsparcia w decydowaniu! Wokół projektu ustawy o instrumentach wspieranego podejmowania decyzji”. Jej gospodarzem było Polskie Stowarzyszenie na rzecz Osób z Niepełnosprawnością Intelektualną.

Podczas drugiej sesji „Chcemy niezależnego i dostępnego życia!” starano się znaleźć odpowiedź na pytanie: Jak fundusze unijne i Program Dostępność 2.0 mogą w tym wspierać? Odpowiedzialną za tę sesję była frONia – Fundacja na Rzecz Osób z Niepełnosprawnościami

Sesja trzecia, „Chcemy nowoczesnego rynku pracy!”, której gospodarzem była Fundacja Aktywizacja, odbywała się pod hasłem Zbudujmy razem Narodowy Program Zatrudnienia Osób z Niepełnosprawnościami

Czwartą sesję „Chcemy zmian! Jak reforma systemu orzekania wpłynie na niezależne życie osób z niepełnosprawnościami?” poprowadziła Fundacja Aktywnej Rehabilitacji.

„Chcemy godnej płacy! Pułapka rentowa – stan obecny i perspektywa zmian” – to temat sesji piątej, której gospodarzem była Fundacja Blind&Proud.

Ostatnia, szósta sesja, poświęcona była także problemom związanym z aktywizacją zawodową: „Chcemy pracować! Jak zapewnić zatrudnienie wspomagane tym, którzy go potrzebują?” Jej prowadzenie przypadło Polskiej Federacji Zatrudnienia Wspomaganego.

Obrady odbywały się w formie stacjonarnej i online. Ich uczestnikom w wersji stacjonarnej, które odbywały się w Hotelu Arche, zapewniono różne formy dostępności, m.in. tłumaczenie na PJM, napisy na żywo, pętle indukcyjną, pokój wyciszeń oraz komfortkę.

Bardzo ważną inicjatywą podczas tego kongresu była możliwość udziału w badaniu prowadzonym przez PFON pt. „Uwzględnianie potrzeb OzN w systemie zarządzania kryzysowego”. Udział w badaniu jest możliwy nadal pod linkiem: https://forms.gle/kR3ZdDsx8foWcdQ49. Badanie, o którym mowa, finansowane przez Fundację Batorego, jako pierwsze, dotyczy pomijanej jak dotąd kwestii bezpieczeństwa OzN w sytuacji zagrożenia.

Magazyn „Nasze Sprawy” był jednym z patronów medialnych 12 Kongresu OzN.

Zobacz galerię…

Halina Guzowska, fot. Marcin Kluczek / BRPO

Data publikacji: 02.11.2026 r.