Brak kompleksowej opieki nad osobami starszymi z chorobami neurodegeneracyjnymi

Osoby starsze cierpiące na choroby neurodegeneracyjne (w tym m.in. na chorobę Alzheimera) mogą korzystać ze świadczeń zdrowotnych i społecznych jedynie na zasadach ogólnych, standardowo dostępnych dla osób chorych i starszych. Brakuje jednolitych i gwarantowanych rozwiązań o charakterze systemowym. W ocenie Najwyższej Izby Kontroli chorzy nie mogą liczyć na kompleksową i skoordynowaną opiekę państwa, a ich opiekunowie na wsparcie.

Najczęściej występujące choroby neurodegeneracyjne (ChND), to: choroba Alzheimera, choroba Parkinsona, otępienie czołowo-skroniowe, stwardnienie zanikowe boczne i pląsawica Huntingtona. Powodują one m.in. długoterminowe i często postępujące obniżenie zdolności myślenia i zapamiętywania, kłopoty z komunikacją i utratę aktywności, co jest na tyle poważne, że utrudnia, a często uniemożliwia samodzielne funkcjonowanie.

Brak współpracy resortów, niedostateczna pomoc państwa
NIK wykazała, że w okresie objętym kontrolą, tj. lata 2022-2024, do kwietnia 2026 r. ministerstwa odpowiedzialne za politykę zdrowotną i społeczną nie współpracowały ze sobą a podejmowane przez nie działania nie uwzględniały ani skali, ani specyficznych potrzeb tej konkretnej grupy chorych i ich opiekunów, mimo że już w 2018 r. zostały do tego zobowiązane przez rząd.

Obok Ministerstwa Zdrowia, Ministerstwa Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej, Najwyższa Izba skontrolowała także wybrane Urzędy Marszałkowskie, placówki podstawowej opieki zdrowotnej, ośrodki pomocy społecznej, organizacje pozarządowe. Przeprowadziła również badania ankietowe, które objęły gminy, miejskie i powiatowe komendy Państwowej Straży Pożarnej oraz Policji z terenu trzech województw – wielkopolskiego, podkarpackiego i śląskiego.

NIK pokazała, że problemy związane z opieką nad chorymi na Alzheimera (najczęściej występująca choroba neurodegeneracyjna) były przedmiotem kontroli NIK w 2016 roku i w przypadku osób cierpiących na choroby otępienne, przez dekadę niewiele się zmieniło.

Na zlecenie Izby we wrześniu 2024 r. agencja Opinia24 przeprowadziła również badanie „Społeczna świadomość na temat ChND w tym choroby Alzheimera oraz ocena sytuacji chorych na chorobę Alzheimera i ich opiekunów”, którego wyniki porównano z wynikami badania społecznego przeprowadzonego podczas kontroli NIK w 2016 r.

Wyniki badań społecznych przeprowadzonych na zlecenie NIK wskazują na niedostateczną pomoc państwa oraz instytucji publicznych dla osób cierpiących na ChND, w tym na chorobę Alzheimera. W 2016 roku 59 proc. badanych wskazało, że chorzy na Alzheimera oraz ich opiekunowie są pozostawieni bez wsparcia, w 2024 r. już 76 proc.. Ankietowani zwrócili również uwagę na trudności w dostępie do ośrodków opieki całodobowej, domów pomocy społecznej oraz leczenia w zakładach opiekuńczo-leczniczych

Na podstawie danych z kilku kontrolowanych placówek NIK oceniła, że poza jednostkowymi przykładami lekarze podstawowej opieki zdrowotnej nie oceniali stanu funkcji poznawczych pacjentów w wieku senioralnym (60 lat i więcej), a także nie korzystali ze standaryzowanych testów. A w tego typu schorzeniach niezbędna jest przede wszystkim wczesna diagnostyka, która pozwala na szybkie rozpoczęcie leczenia.

Wraz z nasileniem symptomów chorzy potrzebują długofalowej opieki, a także pomocy w pielęgnacji osobistej czy w zajęciach domowych i wsparcia emocjonalnego, co wymaga stałego przebywania opiekuna z osobą chorą. Najczęściej podejmują się tej pracy członkowie rodziny, głównie kobiety, które z tego powodu muszą zrezygnować z pracy zarobkowej. W okresie objętym kontrolą takie osoby mogły liczyć na wsparcie państwa jedynie w ograniczonym zakresie, choć długotrwała opieka nad chorym wiąże się z negatywnymi konsekwencjami dla fizycznego i psychicznego samopoczucia opiekuna.

Nieubłagane zmiany demograficzne
W sytuacji, gdy społeczeństwo się starzeje zwiększenie dostępności do usług lekarzy geriatrów jest, zdaniem NIK, koniecznością, także opracowanie i wprowadzenie rozwiązań w zakresie wsparcia osób starszych dotkniętych chorobami neurodegeneracyjnymi oraz ich opiekunów staje się konieczne. W Polsce, gdzie obserwowany jest nasilający się proces starzenia społeczeństwa, według prognoz będzie w najbliższych latach postępował.

Według danych Ministerstwa Zdrowia na koniec 2024 r. w Polsce cierpiało na choroby neurodegeneracyjne w sumie 680 tys. osób (w tym 226 tys. na chorobę Alzheimera, z czego 205 tys. osób starszych). To więcej o 32 tys. niż w 2022 r. Parkinson: 205 tys., w tym osoby starsze: 184 tys. Pozostałe choroby neurodegeneracyjne: 245 tys., w tym osoby starsze: 90 tys. Dane te dotyczą wyłącznie osób zdiagnozowanych, rzeczywista liczba chorych może być znacznie wyższa.

Istotna jest wczesna diagnostyka ChND, a podstawowe znaczenie ma wywiad przeprowadzony z chorym i jego opiekunem przez lekarza podstawowej opieki zdrowotnej. Tymczasem minister zdrowia zrezygnował z wdrożenia opracowanego w 2022 r. programu pilotażowego wczesnego wykrywania zaburzeń otępiennych u osób po 60. roku życia z podejrzeniem deficytu funkcji poznawczych. Uzasadnił to koniecznością przeformułowania jego pierwotnych założeń.

Kontrola przeprowadzona przez NIK pokazała, że w latach 2022-2024 kolejni ministrowie zdrowia – poza rezygnacją z wdrożenia opracowanego w 2022 r. programu pilotażowego wczesnego wykrywania zaburzeń otępiennych u świadczeniobiorców po 60. roku życia z podejrzeniem deficytu funkcji poznawczych – nie wdrożyli także szeregu innych rozwiązań (przewidzianych m.in. w dokumentach strategicznych) służących poprawie funkcjonowania tej grupy osób.

Przede wszystkim:
– nie włączono świadczeń opieki zdrowotnej realizowanych w Dziennych Domach Opieki Medycznej do koszyka świadczeń gwarantowanych,
– nie opracowano standardów opieki dla osób z zespołami otępiennymi (w tym opieki domowej),
– nie włączono opiekunów medycznych do personelu udzielającego świadczeń gwarantowanych w ramach opieki długoterminowej oraz opieki paliatywnej i hospicyjnej udzielanych w warunkach domowych,
– nie opracowano standardu Dziennych Centrów Wsparcia Pamięci,
– nie opracowano kompleksowej informacji na temat systemu wsparcia zdrowotnego
dla osób starszych i ich opiekunów oraz systemu jej aktualizacji,
– w 2024 r. nie powołano Krajowej Rady do Spraw Opieki Geriatrycznej, wskazanej
w ustawie o szczególnej opiece geriatrycznej.

Minister zdrowia nie zapewnił także realizacji działań edukacyjnych oraz informacyjnych podnoszących świadomość przedstawicieli zawodów medycznych, jak również służb publicznych oraz zawodów niemedycznych w zakresie zaspokojenia potrzeb i zapewnienia bezpieczeństwa osobom starszym.

Opinie i wnioski po kontroli NIK
Najwyższa Izba Kontroli zwróciła uwagę na konieczność przeszkolenia funkcjonariuszy straży gminnych/miejskich, Policji oraz Państwowej Straży Pożarnej w zakresie kontaktów oraz postępowania z osobami starszymi z chorobami neurodegeneracyjnymi.

Wyraziła opinię, że skoordynowana opieka zdrowotna i społeczna dla osób starszym z ChND, jak również skuteczne wsparcie dla ich opiekunów powinny mieć przede wszystkim charakter systemowy. Wsparcie powinno opierać się na jasno określonych standardach i procedurach, a nie na działaniach doraźnych, oraz gwarantować powszechną dostępność, niezależnie od miejsca zamieszkania i sytuacji finansowej pacjenta.

Kluczowe jest, aby rozwiązania miały charakter zintegrowany (obejmujący zarówno opiekę zdrowotną, jak i pomoc społeczną), zapewniały ciągłość opieki – od etapu diagnozy po opiekę paliatywną – przy jednoczesnym dostosowaniu zakresu świadczeń do indywidualnej sytuacji chorego.

NIK sformułowała wnioski do minister zdrowia oraz minister rodziny, pracy i polityki społecznej, a także do marszałków województw oraz organów wykonawczych gmin dotyczące profilaktyki chorób otępiennych, zwiększenia dostępu do diagnostyki (zwłaszcza na wczesnym etapie choroby), zwiększenia dostępu do leczenia i opieki na każdym z etapów choroby, a także wsparcia opiekunów osób chorych.

Zdaniem NIK tylko skoordynowane wykorzystanie zasobów systemu ochrony zdrowia i pomocy społecznej jest w stanie zapewnić chorym właściwą opiekę medyczną i socjalną, a ich opiekunom – efektywne wsparcie. W tym celu konieczne jest podjęcie przez szefów resortów zdrowia i rodziny trwałej i ścisłej współpracy, której efektem będzie opracowanie, wdrożenie i realizowanie działań skierowanych do tej grupy osób. W tworzenie odpowiedniego modelu opieki niezbędne jest również zaangażowanie samorządów lokalnych i organizacji pozarządowych, pamiętając, że organizacje pozarządowe pomagają, ale nie zastąpią państwa.

Izba wnioskowała również o zapewnienie rzetelnej realizacji zadań i działań odnoszących się do osób starszych z ChND i ich opiekunów, a także o wypracowanie oraz wdrożenie rozwiązań regionalnych.

Konieczne jest zdaniem Izby gromadzenie oraz monitorowanie danych dotyczących chorób otępiennych oraz podnoszenie świadomości i wiedzy społeczeństwa na ten temat.

Więcey na: https://www.nik.gov.pl/

Oprac. IKa, fot. cottonbro studio / pexels.co

Data publikacji: 16.06.2026 r.